فعال‌سازی اهرم‌های نفوذ در بغداد و دوحه

عراقچی در این سفر ضمن دیدار با مقامات ارشد و عالی رتبه عراقی با مسئولان برگزاری مراسم تشییع پیکر رهبر شهید انقلاب دیدار و آخرین هماهنگی‌ها به منظور برگزاری این مراسم در روز ۱۷ تیرماه در شهر‌های نجف، کربلا، کاظمین و بغداد انجام شد. سفر وزیر امور خارجه کشورمان به بغداد را باید نخستین مأموریت مهم دیپلماتیک تهران در دوره پس از یادداشت تفاهم خاتمه جنگ تحمیلی آمریکا و اسرائیل علیه ایران دانست. سفری بعد از تجاوز رژیم صهیونیستی و آمریکا علیه ایران که به گفته وزیر امور خارجه چهار هدف عمده داشت. تشکر از حمایت‌ها و همراهی‌های دولت و مردم عراق از ایران، تبریک به دولت جدید عراق، هماهنگی‌های لازم برای تشییع پیکر رهبر شهید ایران در بغداد، کاظمین، نجف و کربلا.

عراق نخستین مقصد دیپلماتیک پس از جنگ

عراقچی در دیدارهای جداگانه با نخست‌وزیر، رئیس‌جمهور، رئیس مجلس، مشاور امنیت ملی و دیگر مقام‌های عالی‌رتبه عراق، بر گسترش همکاری‌ها در حوزه‌های سیاسی، اقتصادی، امنیتی، تجاری، فرهنگی و مردمی تأکید کرد.وزیر امور خارجه کشورمان در نشست خبری مشترک با فؤاد حسین، همتای عراقی خود، نخستین هدف این سفر را قدردانی از مواضع دولت و ملت عراق در حمایت از ایران در جریان تجاوز نظامی آمریکا و اسرائیل عنوان کرد. یکی دیگر از محورهای اصلی سفر، تبریک رسمی ایران به دولت جدید عراق به ریاست «علی فالح الزیدی» بود. پیام مشترک تمامی این دیدارها، حمایت تهران از ثبات سیاسی عراق و آمادگی برای ارتقای روابط راهبردی میان دو کشور بود. وزیر امور خارجه با اشاره به تجربه جنگ اخیر، تأکید کرد زمان آن رسیده که کشورهای منطقه بدون حضور قدرت‌های خارجی، سازوکار مشترکی برای تأمین امنیت خلیج فارس ایجاد کنند. در همین چارچوب، تهران از پیشنهاد فؤاد حسین برای آغاز گفت‌وگو میان ایران، عراق و کشورهای عضو شورای همکاری خلیج فارس استقبال کرد؛ پیشنهادی که در صورت تحقق، می‌تواند آغازگر روندی تازه در معادلات امنیتی منطقه باشد.بخش مهمی از اظهارات وزیر امورخارجه کشورمان را باید در مورد موضوع تنگه هرمز و مناسبات حاکم بر آن دانست که به صورت تاکیدی و واضح بیان شد. عراقچی برای نخستین بار به‌صورت رسمی اعلام کرد که بر اساس تفاهمات پایان جنگ، مسئولیت مدیریت و بازگشایی کامل تردد دریایی در تنگه هرمز بر عهده جمهوری اسلامی ایران قرار گرفته و هیچ کشور یا نهاد دیگری در این زمینه مسئولیتی ندارد. وی همچنین هشدار داد هرگونه مداخله خارجی یا ایجاد سازوکارهای موازی، تنها موجب افزایش تنش و تأخیر در بازگشت شرایط عادی خواهد شد. وی تصریح کرد: از همه طرف‌ها درخواست می‌کنم که در موضوع مدیریت تنگه هرمز و ترتیباتی که برای بازگشایی تنگه هرمز از سوی ایران اتخاذ می‌شود، دخالت نکنند و به یادداشت تفاهم امضا شده پایبند باشند و اجازه ندهند که این یادداشت تفاهم از مسیر خودش خارج شود. اعلام واضح این موضع از سوی ایران، نشان‌دهنده تلاش تهران برای تثبیت جایگاه خود در ترتیبات امنیت دریایی منطقه و جلوگیری از ورود بازیگران فرامنطقه‌ای به این حوزه به بهانه¬هایی چون کمک به عملیات مین¬روبی یا ایجاد مسیرهای موازی برای کاهش اثر مسیر تعیین شده از سوی ایران در مناسبات و اعمال قدرت دانست.

استقبال ایران از ابتکار نشست ۲+۶

با این حال، سفر عراقچی به بغداد و استقبال از ابتکار ۲+۶ می‌تواند نقطه آغازی برای ترمیم روابط ایران و کشورهای عربی باشد. نقش میانجیگرانه عراق که در طول جنگ نیز توانست با حفظ ارتباط با دو سوی درگیر در جنگ اعتبار دیپلماتیک خود را ارتقا ببخشد، اکنون می‌تواند به بستری برای گفت‌وگوهای مستقیم و غیرمستقیم تهران و همسایگان عربی تبدیل شود. به خصوص که فؤاد حسین در این نشست ضمن اعلام آمادگی عراق برای میزبانی از نشست آتی کشورهای شورای همکاری، بر موضع اصولی کشورش مبنی بر مخالفت با گسترش دامنه جنگ و تأکید بر تأمین امنیت منطقه توسط خود کشورهای منطقه تأکید داشت. نباید فراموش کرد با وجود رویکرد مثبت بغداد به ایفای نقش میانجیگرانه، سفر عراقچی در شرایطی انجام می‌شود که کشورهای عربی منطقه با دیدگاهی توأم با تردید و نگرانی به تفاهم تهران-واشنگتن می‌نگرند. این ابتکار که می‌تواند سرآغازی بر شکل‌گیری نظم امنیتی بومی و بدون دخالت قدرت‌های فرامنطقه‌ای باشد، اتفاقی که مطمئنا به آسانی امکان‌پذیر نخواهد بود و حتی می توان آن را زمان‌بر دانست. این طرح درست در شرایطی مطرح می‌شود که کشورهای عربی حاشیه خلیج فارس با دلهره و نگرانی تحولات پس از تفاهم ایران و آمریکا را دنبال می‌کنند. نگرانی‌هایی که ناشی از مفاد مبهم این تفاهم‌نامه درباره برنامه هسته‌ای و به‌ویژه کنترل تنگه هرمز است. تحلیل‌های مؤسسه بین‌المللی مطالعات استراتژیک (IISS) نشان می‌دهد کشورهای شورای همکاری، هرچند به دلیل آسیب‌پذیری‌های اقتصادی ناشی از بسته‌شدن تنگه هرمز ناچار به حمایت از این تفاهم شده‌اند، اما آن را «صلحی بد» می‌دانند که به نگرانی‌های امنیتی آنان پاسخ نمی‌دهد. در این راستا بیانیه پایانی نشست اخیر وزرای خارجه شورای همکاری و آمریکا در بحرین، که هرگونه عوارض یا کنترل بر تنگه هرمز را غیرقابل قبول خواند، نشان از تلاش اعراب برای ایجاد خطوط قرمز در این پرونده دارد. اما ایران در واکنشی سریع و قاطع این زیاده‌خواهی اعراب را محکوم کرده و تأکید دارد نه‌تنها مدیریت تنگه عرمز با ایران است، که برنامه موشکی هرگز به عنوانی در مذاکرات تبدیل نخواهد شد و بر پایان قطعی جنگ در لبنان هم تأکید دارد. با در نظر گرفتن نقش محوری قطر به‌عنوان یکی از بازیگران کلیدی و دوست ایران در تحولات اخیر، به نظر می‌رسد محور تهران-بغداد-دوحه می‌تواند در این بین کمک سازنده‌ای به بازسازی روابط ایران و کشورهای عربی همسایه کند و در آینده نزدیک موتور محرکه‌ای برای عادی‌سازی روابط ایران و کشورهای عربی باشد. قطری که همواره روابطی متوازن و سازنده با جمهوری اسلامی داشته، اکنون می‌تواند به عنوان کمکی برای کاهش تنش‌ها و ایجاد بسترهای اعتمادسازی میان ایران و همسایگان جنوبی عمل کند. سفر عراقچی به بغداد نشان داد تهران به‌خوبی از پنجره‌های فرصت موجود آگاه است و با بهره‌گیری از اهرم‌های نفوذ خود در عراق و قطر، تلاش می‌کند فضای جدیدی را در روابط با همسایگان عربی ایجاد کند.

روزنامه صبح ساحل