بند مورد مناقشه «هرمز»

یک طرف، واشنگتن بود که تنگه هرمز را یک آبراهه‌ی بین‌الملل می‌دانست که باید برای همه کشتی‌ها آزاد باشد. طرف دیگر تهران بود که متن همان توافق را دلیلی برای کنترل انحصاری خود و حاکمیت بر تنگه هرمز می‌دانست. «عباس عراقچی» وزیر خارجه کشورمان، این خوانش را صریح‌تر از همیشه بیان کرد:«بر اساس این تفاهم‌نامه و پس از رفع موانع، تنگه هرمز ظرف مدت سی روز تحت مدیریت انحصاری ایران به شرایط پیش از جنگ بازخواهد گشت و مسئولیت اجرای این ترتیبات تنها برعهده جمهوری اسلامی است».
این شکاف تفسیری بود که جرقه بحران را زد.

اولین منازعه پس از تفاهم‌نامه

پنج‌شنبه 4 تیرماه، سپاه پاسداران انقلاب اسلامی کشتی کانتینری«ام وی اور لاولی» با پرچم سنگاپور را هدف قرار داد که در حال عبور از مسیر ساحل عمان بود؛ نیروی دریایی سپاه پیش از این هشدار داده بود که هر مسیری برای گذشتن انواع شناورها از تنگه هرمز به سمت خلیج فارس تنها از مسیر جنوب جزیره لارک، مسیر اقتدار ممکن است و هر مسیری به جز این هم خطرناک است و هم غیر قابل پذیرش.

مسیر ساحل عمان، مسیری است که ایالات متحده برای عبور و مرور آن‌را امن اعلام کرده بود. (به ادعای فاکس‌نیوز و سنتکام) ریشه اختلاف دقیقا همین‌جا بود. مرکز اطلاعات مشترک دریایی زیر نظر نیروی دریایی آمریکا، مسیر وسیع‌تری نزدیک به سواحل به عمان اعلام کرده بود که عملا به منزله‌ی به چالش کشیدن کنترل ایران بر تنگه تلقی می‌شود. ایران این مسیر را نقض حاکمیت بر تنگه هرمز و توافق می‌داند و کشتی‌ها را ملزم به هماهنگی از طریق تهران می‌کند.

در پی این رخداد فرماندهی مرکزی ایالات متحده (سنتکام) ادعا کرد: در پاسخ به این حمله، اهداف نظامی ایران از جمله انبار های موشک و پهپاد و سایت‌های رادار را هدف قرار داد و این اقدام را پاسخی به رفتار ایران توصیف کرد.

گسترش دامنه بحران و اختلاف در تفسیر توافق

در روزهای بعد، تنش‌ها ابعاد گسترده‌تری پیدا کرد. یک نفتکش با پرچم پاناما که حامل نفت خام بود، در تنگه هرمز هدف حمله قرار گرفت. سنتکام نیز اعلام کرد در پاسخ، برخی زیر ساخت های نظامی، سامانه‌های ارتباطی، پدافندی و مراکز مرتبط با مین‌گذاری دریایی را هدف قرار داده است.

هم‌زمان، بحرین و کویت نیز از رهگیری موشک‌های شلیک شده به سمت قلمرو خود خبر دادند. مقام‌های بحرینی از وارد شدن خسارت به یک ساختمان مسکونی در منطقه محرق خبر دادند و وزارت کشور کویت نیز از شهروندان خواست تا اطلاع ثانوی از حضور در فضاهای باز و مجاورت پنجره‌ها خودداری کنند. در همین حال، رئیس جمهور ایالات متحده دونالد ترامپ در حساب خود در شبکه اجتماعی«تروث سوشال» ادعا کرد که در صورت ادامه تنش‌ها، واشنگتن ممکن است گزینه های نظامی گسترده‌تری را بررسی کند؛ اظهاراتی که از سوی برخی تحلیلگران نشانه افزایش سطح هشدارهای سیاسی میان دو طرف ارزیابی شد.

خط ارتباطی که فعال نشد

یکی از نکات قابل توجه در روند این بحران، عملیاتی نشدن خط تماس اضطراری میان نیروهای نظامی ایران و آمریکا بود؛سازوکاری که بر اساس یادداشت تفاهم قرار بود برای هماهنگی تردد دریایی و جلوگیری از سوء برداشت‌های میدانی ایجاد شود.

به گفته برخی منابع، تا پایان سه روز پیش این ساز و کار هنوز فعال نشده بود؛ موضوعی که از نگاه ناظران می‌تواند در افزایش احتمال سوءتفاهم و تشدید تنش‌ها نقش داشته باشد.

به باور برخی تحلیلگران، فعال نشدن کانال ارتباطی پیش بینی شده در یادداشت تفاهم امکان مدیریت سریع رخدادهای میدانی را کاهش و خبر تبدیل حوادث محدود به تنش‌های گستره‌تر را افزایش داد.

«علی واعظ» مدیر پروژه ایران در گروه بین‌المللی بحران، نیز معتقد است یکی از عوامل اصلی اختلاف، نگرانی تهران از کاهش اهرم‌های راهبردی خود در صورت برقراری کامل آزادی کشتیرانی از مسیرهای مورد حمایت آمریکا است.

اختلاف اصلی، به برداشت متفاوت دو طرف از متن یادداشت تفاهم برمی‌گردد. ایران بندی از توافق مبنی بر اینکه «ترتیبات لازم برای عبور ایمن کشتی‌های تجاری فراهم خواهد شد» را به معنای نقش محوری خود در مدیریت تردد دریایی تفسیر می‌کند. «عباس عراقچی»، وزیر امور خارجه ایران، نیز در این رابطه هشدار داد هرگونه سازوکار موازی با ترتیبات مورد نظر تهران، می‌تواند روند بازگشایی تنگه هرمز را با تأخیر و پیچیدگی بیشتری همراه کند.

در مقابل، آمریکا تأکید دارد که این توافق، حق کنترل انحصاری بر تنگه را برای هیچ طرفی ایجاد نمی‌کند. مقام‌های آمریکایی نیز اعلام کردند که حمله به کشتی‌های تجاری را غیرقابل قبول می‌دانند.

با وجود تنش‌های نظامی، تردد کشتی‌ها در تنگه هرمز به‌طور کامل متوقف نشد. بر اساس گزارش‌ها روز شنبه ششم تیرماه، ۲۸ فروند و روز یکشنبه هفتم تیرماه ۲۲ فروند کشتی از این مسیر عبور کردند. با این حال، این میزان همچنان پایین‌تر از سطح معمول پیش از آغاز درگیری‌ها ارزیابی می‌شود.

آغاز مذاکرات در دوحه

پس از چند روز درگیری، یک مقام ارشد دولت آمریکا اعلام کرد که دو طرف فعلاً از تشدید تنش خودداری خواهند کرد و تردد کشتی‌ها ادامه می‌یابد. این اظهارات، هرچند از سوی واشنگتن مطرح شد، اما از نگاه ناظران نشانه‌ای از تلاش برای جلوگیری از گسترش بحران تلقی شد.

پس از آن دونالد ترامپ، رئیس‌جمهور آمریکا، اعلام کرد که دور تازه‌ای از گفت‌وگوها به درخواست ایران(به ادعای او) در دوحه برگزار خواهد شد و استیو ویتکاف و جرد کوشنر در این نشست حضور خواهند داشت. همزمان، یک مقام آمریکایی به رادیو اروپای آزاد گفت که مذاکرات فنی درباره مفاد یادداشت تفاهم ادامه خواهد یافت و دو طرف در مقطع کنونی از تشدید تنش خودداری خواهند کرد.

نکته قابل توجه آن بود که در برنامه اولیه، برگزاری مذاکرات در سوئیس پیش‌بینی شده بود، اما محل نشست به دوحه تغییر یافت؛ تغییری که از نگاه برخی تحلیلگران می‌تواند نشان‌دهنده پررنگ‌تر شدن نقش قطر در روند میانجیگری باشد.

تحولات اخیر نشان داد که اختلاف در برداشت از مفاد یادداشت تفاهم ۱۷ ژوئن همچنان یکی از مهم‌ترین عوامل تداوم تنش‌هاست. دو طرف با استناد به یک متن مشترک، تفسیرهای متفاوتی از نحوه اجرای آن ارائه می‌کنند؛ موضوعی که مدیریت بحران را دشوارتر ساخته است.

در عین حال، مسائل بنیادی از جمله پرونده هسته‌ای ایران، ترتیبات امنیتی، سازوکار بلندمدت مدیریت تنگه هرمز و دیگر اختلافات راهبردی همچنان بدون راه‌حل نهایی باقی مانده‌اند. از این رو، هرچند آغاز دوباره گفت‌وگوها در دوحه می‌تواند فرصتی برای کاهش تنش باشد، اما پایداری آن به میزان پیشرفت در حل اختلافات اصلی وابسته خواهد بود.

خویشتن‌داری یا نمایش قدرت؟

در میان تحولات نظامی این هفته، یک مفهوم بیش از هر واژه دیگری در مواضع رسمی دو طرف تکرار شد؛ «خویشتنداری». هم تهران و هم واشنگتن بر پایبندی خود به این اصل تأکید کردند، اما در عین حال، طرف مقابل را به فاصله گرفتن از آن متهم ساختند.دونالد ترامپ در یکی از پیام‌های خود هشدار داد که «ممکن است زمانی ‌فرا برسد که دیگر نتوانیم منطقی و خویشتن‌دار باشیم». این اظهارات را می‌توان از دو منظر تحلیل کرد؛ از یک سو به‌عنوان هشداری درباره احتمال تشدید تنش و از سوی دیگر به‌عنوان بخشی از ادبیات بازدارندگی ترامپ که معمولا از آن استفاده می‌کند. در سوی دیگر، مقام‌های ایرانی نیز اقدامات خود را واکنشی به آنچه «نقض توافق» از سوی آمریکا می‌خوانند، توصیف کرده‌اند. از نگاه تهران، تغییر در سازوکار عبور کشتی‌ها بدون هماهنگی با ایران، می‌تواند جایگاه راهبردی این کشور در تنگه هرمز را تضعیف کند.

با این حال، مجموعه تحولات اواخرهفته گذشته نشان داد که صرف‌نظر از روایت‌های متفاوت، برخی اقدامات دو طرف به افزایش سطح تنش انجامید. از یک سو، آمریکا بر اجرای مسیرهای جدید دریایی تأکید کرد، در حالی که سازوکار ارتباط اضطراری پیش‌بینی‌شده در توافق هنوز به‌طور کامل فعال نشده بود. از منظر راهبردی، تنگه هرمز همواره یکی از مهم‌ترین ابزارهای ژئوپلیتیکی ایران بوده است. با این حال، بسیاری از تحلیلگران معتقدند بهره‌گیری از کارت تنگه هرمز برای چانه‌زنی در کوتاه مدت، بیش از آنکه در قالب یک اهرم تنش‌آفرین تعریف شود، می‌تواند در چارچوب تقویت ثبات منطقه‌ای، افزایش اعتماد متقابل و گسترش همکاری‌های اقتصادی با بازارهای جهانی، دستاوردهای پایدارتر و هزینه‌های کمتری برای ایران به همراه داشته باشد. در مقابل این احتمال نیز وجود دارد که تداوم ناامنی و استفاده بیهوده از این گذرگاه در بلند مدت، بدون تلاش برای کاهش تنش، می‌تواند زمینه‌ساز افزایش فشارهای بین‌المللی و شکل‌گیری ائتلاف های منطقه‌ای و فرا منطقه‌ای جدید علیه تهران شود. این وضعیت، یکی از ویژگی‌های شناخته‌شده بحران‌های دیپلماتیک را یادآوری می‌کند؛ شرایطی که در آن هر دو طرف خود را در موضع «واکنش» می‌بینند، نه «آغازگر». در چنین فضایی، مفهوم خویشتنداری نیز بیش از آنکه دارای تعریفی مشترک باشد، تابع برداشت و روایت هر یک از طرفین است.

در نهایت، یکی از مهم‌ترین آزمون‌های گفت‌وگوهای دوحه، دستیابی به درک مشترکی از قواعد مدیریت بحران و استفاده بهینه از کارت تنگه هرمز خواهد بود. اگر چنین تفاهمی شکل نگیرد، حتی در صورت کاهش موقت تنش‌ها، احتمال بازگشت اختلافات و تکرار چرخه رویارویی همچنان وجود خواهد داشت.

روزنامه صبح ساحل