جنگ کریدوری در بندرعباس

اهمیت راهبردی بندرعباس

بندرعباس به عنوان خروجی دریایی مهم و راهبردی ایران در خلیج فارس، از طریق جاده و راه‌آهن به شهرهای بزرگ ایران از جمله تهران، متصل می‌شود که فرودگاه بین‌المللی نیز در این شهر واقع شده است.

همچنین، این بندر یک دارایی کلیدی برای کنترل تنگه هرمز از سوی ایران محسوب می‌شود که در جنگ اخیر، تنش بر سر مدیریت و کنترل آن افزایش یافته است. تنگه هرمز به عنوان آبراه کلیدی در تجارت انرژی، خلیج‌فارس را به دریای عمان و سپس دریای عرب متصل و معمولاً صادرات تقریباً ۲۰ درصد از نفت جهان یا حدود ۲۰ میلیون بشکه نفت خام در روز را امکان‌پذیر می‌کند. موقعیت راهبردی این بندر و ادغام آن در شبکه حمل و نقل چندوجهی ایران، آن را به یک مرکز مناسب برای حمل و نقل به بنادر هند در نزدیکی بمبئی، مانند بندر جواهر لعل نهرو، بزرگترین بندر کانتینری هند و بندر بمبئی تبدیل کرده است. همچنین، کشتی‌های ایرانی می‌توانند به سایر بنادر هند از جمله بندر موندرا در نزدیکی بندرعباس و بندر کوچین در جنوب و در نزدیکی دریای لاکادیو دسترسی داشته باشند. در این اتصالات، زمان تحویل محموله بسته به مقصد از ۱۲ تا ۲۲ روز متغیر است.

چرا بندر رجایی مهم است؟

بندرعباس به دو بندر اصلی شهید رجایی و بندر کوچکتر شهید باهنر تقسیم می‌شود. شهید رجایی به عنوان «دروازه طلایی تجارت جهانی» ایران، بزرگترین و پیشرفته‌ترین بندر تجاری ایران است. همچنین با منطقه ویژه اقتصادی، مشوق‌های مالیاتی و رویه‌های گمرکی ساده را ارائه می‌دهد. این بندر ۲۴۰۰ هکتار مساحت دارد و حدود ۸۵ تا ۹۰ درصد از ترافیک کانتینری کشور و بیش از نیمی از کل حجم تجارت را مدیریت می‌کند. این بندر سالانه جابجایی بیش از ۷۵ تا ۸۳ میلیون تن بار، شامل کالاهای نفتی و غیرنفتی مانند محصولات پتروشیمی، مواد معدنی، ماشین‌آلات صنعتی و محصولات کشاورزی و غذایی را تسهیل می‌کند.

در سال ۲۰۲۴، بندر شهید رجایی افزایش ۱۲۳ درصدی در ترانزیت کالا از طریق شبکه ریلی را ثبت و صادرات آن به ۸۷ کشور رسید که حدود ۸.۹ میلیارد دلار درآمد ایجاد کرد. علاوه بر این، عملیات ترانزیت و حجم محموله‌های ترانزیت غیرنفتی نسبت به سال گذشته ۳۳ درصد افزایش یافته و به حدود ۵ میلیون تن رسیده است. به دلیل ظرفیت قابل توجه در واردات و صادرات کشور، بندر شهید رجایی به عنوان «قطب دریایی» کریدور شمال-جنوب محسوب می‌شود. اخیرا نیز فعالیت‌هایی با هدف گسترش عملیات بندر صورت گرفته است. به عنوان مثال، ساخت فاز ۳ پایانه، در سال ۲۰۱۷ توسط وزارت راه و شهرسازی به عنوان پروژه بزرگ برای افزایش ظرفیت جابجایی بار شهید رجایی معرفی شد، همچنین در ماه مه ۲۰۲۲، گزارش‌ها حکایت از برنامه‌های دولت برای ساخت سیلوهای بزرگ غلات در راستای توسعه بندر و تبدیل به هاب غلات منطقه داشت.

توجه قزاق‌ها و ازبک‌ها

در این راستا و در ماه گذشته، قرارداد ساخت پایانه لجستیکی قزاق‌ها در بندر شهید رجایی نهایی شد و ساخت پایانه لجستیکی و ترانزیتی قزاقستان در پسکرانه بندر شهید رجایی از مهم‌ترین محورهای قرارداد است. این موارد و تحولات مرتبط، ظرفیت جابجایی بار بندر شهید رجایی را افزایش داد و پایه محکمی برای توسعه آینده با محوریت INSTC ایجاد کرد. البته در آوریل ۲۰۲۵، ایران و قزاقستان یادداشت ‌تفاهمی برای ساخت پایانه بندری اختصاصی و تأسیسات لجستیکی در شهید رجایی امضا کردند تا تجارت قزاقستان را از طریق کریدور شمال-جنوب گسترش دهند. قاسم جومارت توکایف، رئیس جمهور قزاقستان، این طرح را در نشست تجاری قزاقستان-ایران در آستانه تأیید و شهید رجایی را به عنوان حلقه اتصال کلیدی قزاقستان به دریاهای آزاد توصیف کرد. توافق مشابهی در ژوئن سال گذشته بین ایران و ازبکستان امضا شد که در آن هر دو طرف متعهد شدند تا اقدامات نظارتی و عملیاتی لازم برای ایجاد پایانه و مرکز لجستیک اختصاصی در شهید رجایی و تشویق مشارکت بخش خصوصی ازبکستان انجام دهند. ازبکستان هنوز به طور رسمی به INSTC ملحق نشده است، اما درخواست رسمی عضویت خود را در مارس ۲۰۲۵ ارائه کرد. البته با این وجود، در کنار برخی نواقص ایمنی، تهدید تحریم‌های ایالات متحده همچنان مانع سرمایه‌گذاری خارجی در مقیاس بزرگ شده بود. همچنین اخیرا به دلیل گسترش حملات ایالات متحده و اسرائیل علیه کشتی‌های تجاری ایرانی مستقر در بندر عباس و احتمال ادامه حملات به دارایی‌های تجاری در این مجتمع بندری، کشورهای دیگر با تردید نسبت به ورود به این بندر نگاه می‌کنند. این امر بر توانایی تهران برای گسترش عملیات تجاری در شهید رجایی تأثیر بیشتری خواهد گذاشت.

توسعه بندر باهنر

یکی دیگر از اجزای مهم کریدور بین‌المللی حمل و نقل بین‌المللی شمال-جنوب به جزء بندر شهید رجایی، بندر شهید باهنر، منطقه‌ای کوچکتر در مجتمع بزرگتر بندرعباس است که از سال ۲۰۲۲ عملیات گسترش آن آغاز و به حدود ۳۸ هکتار رسیده است. اگرچه بندر شهید باهنر از شهید رجایی اهمیت کمتری دارد، اما تقریباً ۵ درصد از کل فعالیت بندری ایران را شامل می‌شود، همچنین میزبان بزرگترین پایانه مسافربری دریایی بین‌المللی کشور است و صادرات طیف متنوعی از محموله‌ها، از پتروشیمی‌ها و گازهای مایع گرفته تا میوه‌ها و سبزیجات را مدیریت می‌کند. در سال ۲۰۲۴، طبق گزارش‌ها، عملیات بارگیری و تخلیه بندر در مقایسه با سال ۲۰۲۳، تقریبا ۲۷ درصد افزایش یافت که بخشی از آن به دلیل گسترش و بهبود انبارهای کانتینر، تجهیزات مکانیزه و خدمات پشتیبانی است.

بنابراین، در مجموع می‌توان اینگونه برداشت کرد که حمله به بندرعباس و نابودی زیرساخت‌های آن در چارچوب نبرد کریدورها بوده و احتمالا یکی از انگیزه‌های ایالات متحده تضعیف مهمترین بندر این کریدور باشد که به نوعی نقش راهبردی در اتصال کشورهای شمال ایران به خلیج فارس و جنوب آسیا دارد. کریدور شمال-جنوب نقش مهمی در دور زدن تحریم‌های غرب داشته و نقش راهبردی در نفوذ ایران و روسیه دارد که با تضعیف چشم‌انداز کریدور آیمک (هند-خاورمیانه-اروپا) نقش این مسیر افزایش و بدین ترتیب حساسیت غرب به آن نیز دوچندان خواهد شد.

روزنامه صبح ساحل