زندگی زیربار قسط‌ها؛ وقتی آینده قسط‌بندی می‌شود

خرید قسطی که زمانی راهی برای تهیه کالاهای بزرگ و ضروری بود، امروز برای برخی خانواده‌ها به شیوه‌ای رایج برای تأمین نیازهای روزمره تبدیل شده است؛ از لوازم خانه و گوشی گرفته تا هزینه‌های درمان و آموزش. اما این سبک زندگی چه اثری بر روان خانواده‌ها دارد؟ آیا قسط می‌تواند راهکاری برای حفظ کیفیت زندگی باشد یا به مرور به منبع اضطراب و فرسودگی تبدیل می‌شود؟ دکتر شیرین ولی‌زاده، متخصص روانشناسی، در گفت‌وگو با ما به بررسی ابعاد روانی و اجتماعی زندگی قسطی پرداخته است.

چرا تمایل به خرید قسطی بین خانواده‌ها زیاد شده است؟

دکتر شیرین ولی‌زاده، متخصص روانشناسی، درباره ریشه‌های گرایش خانواده‌ها به خریدهای قسطی توضیح می‌دهد: «وابستگی به خرید قسطی معمولاً حاصل یک عامل واحد نیست، بلکه نتیجه چند فشار هم‌زمان است.» او نخستین عامل را کاهش قدرت خرید خانوارها می‌داند و توضیح می‌دهد: «وقتی درآمد متناسب با هزینه‌ها رشد نمی‌کند، حتی کالاهایی که زمانی معمولی و در دسترس محسوب می‌شدند، به هزینه‌هایی فراتر از توان پرداخت نقدی خانواده تبدیل می‌شوند. در چنین شرایطی، تأمین کالاهایی مانند لوازم خانه، گوشی، پوشاک، وسایل آموزشی و حتی پرداخت هزینه‌هایی مانند درمان، بدون استفاده از امکان تقسیط برای بسیاری از خانواده‌ها دشوار می‌شود.»

ولی‌زاده با اشاره به نقش «تورم انتظاری» در گرایش خانواده‌ها به خرید قسطی ادامه می‌دهد: «در جامعه‌ای که مردم نگران افزایش قیمت کالاها در آینده هستند، خرید قسطی گاهی به‌عنوان نوعی دفاع روانی و اقتصادی عمل می‌کند. خانواده با خود می‌گوید اگر امروز نخرم، شاید چند ماه دیگر دیگر توان خرید همین کالا را هم نداشته باشم.»او عامل دیگر را کاهش کارکرد پس‌انداز می‌داند و می‌گوید: «وقتی ارزش پول به سرعت کاهش پیدا می‌کند، پس‌انداز نقدی برای بسیاری از خانواده‌ها دیگر احساس امنیت ایجاد نمی‌کند. به همین دلیل ممکن است خانواده ترجیح دهد پول امروز را به کالا تبدیل کند، حتی اگر ناچار باشد هزینه آن را در ماه‌های بعد و به شکل قسطی بپردازد.»

شبکه‌های اجتماعی؛ موتور مقایسه و میل به خرید

ولی‌زاده با اشاره به نقش شبکه‌های اجتماعی در تغییر الگوهای مصرفی خانواده‌ها می‌گوید: «شبکه‌های اجتماعی در سال‌های اخیر معیارهای ذهنی افراد را تغییر داده‌اند. در گذشته، افراد بیشتر خود را با اطرافیان نزدیک مقایسه می‌کردند، اما امروز روزانه با تصاویر فراوانی از خانه‌های زیبا، سفرها، لباس‌ها، گوشی‌ها، خودروها و سبک‌های زندگی آرمانی مواجه می‌شوند.»او تأکید می‌کند: «شبکه‌های اجتماعی معمولاً زندگی واقعی را نشان نمی‌دهند، بلکه تصویری گزینشی و آراسته از زندگی افراد ارائه می‌کنند. کاربران اغلب بدهی‌ها، اضطراب‌ها، قسط‌ها و فشارهای پشت صحنه را نمایش نمی‌دهند و مخاطب تنها نتیجه نهایی را می‌بیند؛ از خریدهای جدید گرفته تا سفر و سبک زندگی لوکس.»

وقتی قسط‌ها مهمان دائمی خانه می‌شوند

ولی‌زاده با اشاره به اثر خریدهای اقساطی پی‌درپی بر روان خانواده‌ها می‌گوید: «خرید قسطی در ابتدا می‌تواند احساس آرامش ایجاد کند، زیرا خانواده بدون تحمل فشار مالی یک‌باره، نیاز یا خواسته خود را تأمین می‌کند. اما وقتی این خریدها زیاد، طولانی و پشت سر هم شوند، خانواده وارد وضعیت فشار مالی مزمن می‌شود؛ یعنی نگرانی مالی دیگر یک اتفاق موقت نیست و به بخشی از زندگی روزمره تبدیل می‌شود.»او توضیح می‌دهد: «یکی از مهم‌ترین پیامدهای این شرایط، اضطراب مداوم است. خانواده پیش از رسیدن موعد قسط‌ها دچار نگرانی می‌شود و حتی پس از پرداخت یک قسط نیز آرامش کامل ندارد، زیرا تعهد بعدی در راه است.»

راه تعادل؛ قسط آگاهانه، نه زندگی زیر بار بدهی

ولی‌زاده با تأکید بر اینکه توصیه ساده «قسطی نخرید» در شرایط اقتصادی امروز واقع‌بینانه نیست، می‌گوید: «بسیاری از خانواده‌ها برای حفظ حداقلی از کیفیت زندگی ناچارند از خریدهای قسطی استفاده کنند. مسئله این نیست که قسط همیشه بد است؛ بلکه مهم این است که خرید قسطی نباید ناآگاهانه، هیجانی و بدون برنامه وارد زندگی شود.»

او توضیح می‌دهد: «خانواده‌ها پیش از هر خرید قسطی باید میان نیاز واقعی، اضطراب، فشار اجتماعی و میل به نمایش تفاوت قائل شوند. باید از خود بپرسند آیا این خرید واقعاً ضروری است؟ آیا از ترس گران‌تر شدن انجام می‌شود؟ آیا برای مقایسه با دیگران است یا تلاشی برای کاهش یک حال بد و اضطراب درونی؟ پاسخ به این پرسش‌ها کمک می‌کند انگیزه واقعی خرید مشخص شود.»

او با اشاره به نقش شبکه‌های اجتماعی در تصمیم‌های خرید نیز می‌گوید: «اگر خانواده متوجه شود استفاده از شبکه‌های اجتماعی باعث افزایش مقایسه، نارضایتی یا میل به خرید در او می‌شود، باید شیوه استفاده از این فضا را بازبینی کند. کاهش دنبال کردن صفحات تجملی، فاصله گرفتن از تبلیغات مداوم و ایجاد زمان تأمل پیش از خریدهای آنلاین می‌تواند در تصمیم‌گیری آگاهانه‌تر مؤثر باشد.»او درباره خطر خریدهای قسطی زنجیره‌ای هشدار می‌دهد و می‌گوید: «وقتی خانواده هنوز یک تعهد مالی را به پایان نرسانده، وارد خرید قسطی دیگری می‌شود، چرخه بدهی شکل می‌گیرد. در این شرایط، فرد همیشه بخشی از درآمد آینده خود را از قبل خرج کرده و برای رسیدن به تعهدات قبلی تلاش می‌کند.»این روانشناس تأکید می‌کند: «افزایش قسط‌ها نباید باعث شود زندگی خانواده فقط به پرداخت بدهی محدود شود. حفظ شادی‌های ساده و کم‌هزینه مانند دورهمی خانوادگی، پیاده‌روی، فیلم دیدن، آشپزی مشترک یا سفرهای کوتاه، به حفظ سلامت روان خانواده کمک می‌کند و اجازه نمی‌دهد تمام زندگی حول نگرانی‌های مالی شکل بگیرد.»