زایش حیات در سایه قانون

سواحل جنوبی و شرقی قشم، بخش‌هایی از کیش و جزایری همچون شیدور، هندورابی و فارور از جمله مناطقی هستند که هر سال شاهد حضور لاک‌پشت‌های ماده برای لانه‌سازی هستند. وابستگی کامل چرخه تولیدمثل به شرایط طبیعی ساحل، سبب شده است که کوچک‌ترین تغییر در ساختار فیزیکی زیستگاه، پیامدهای جبران‌ناپذیری برای بقای این گونه‌ها به همراه داشته باشد. تخریب یا تغییر کاربری این سواحل، صرفاً از بین رفتن بخشی از اراضی ساحلی نیست، بلکه به معنای حذف یکی از حلقه‌های اصلی چرخه حیات گونه‌هایی است که بازسازی جمعیت آنها به ده‌ها سال زمان نیاز دارد.

وقتی مداخله انسان چرخه حیات را مختل می‌کند

یکی از مهم‌ترین عوامل تهدیدکننده، توسعه بی‌ضابطه سواحل و تغییر کاربری اراضی ساحلی است. احداث تأسیسات گردشگری، ساخت ویلا، جاده‌سازی، ایجاد اسکله، دیوارکشی و تسطیح اراضی، بسیاری از سواحل ماسه‌ای را که شرایط مناسبی برای تخم‌گذاری دارند، از چرخه طبیعی خارج کرده است. در چنین شرایطی، لاک‌پشت ماده یا امکان حفر لانه را از دست می‌دهد یا اساساً از ورود به ساحل منصرف می‌شود. حتی در مواردی که تخم‌گذاری انجام می‌شود، عملیات عمرانی ممکن است موجب نابودی مستقیم لانه‌ها و تخم‌ها شود. نورپردازی مصنوعی سواحل نیز از دیگر تهدیدهای شناخته‌شده برای لاک‌پشت‌های دریایی است. نوزادان پس از خروج از تخم، به طور طبیعی روشن‌ترین افق را که معمولاً سطح دریاست، دنبال می‌کنند. اما نور هتل‌ها، مجتمع‌های اقامتی، خیابان‌ها و سایر تأسیسات ساحلی، این سازوکار طبیعی را مختل می‌کند و موجب می‌شود نوزادان به جای حرکت به سمت دریا، به سمت خشکی حرکت کنند؛ اتفاقی که در بسیاری از موارد به مرگ آنها بر اثر کم‌آبی، گرما یا شکار شدن توسط جانوران دیگر می‌انجامد.تردد خودروهای آفرود و وسایل نقلیه در سواحل نیز از تهدیدهای جدی محسوب می‌شود. عبور خودروها علاوه بر فشرده کردن ماسه‌ها، ممکن است موجب تخریب لانه‌های پنهان در زیر سطح زمین شود؛ لانه‌هایی که معمولاً هیچ نشانه ظاهری برای رانندگان ندارند. در برخی موارد نیز لاستیک خودروها مستقیماً از روی محل استقرار تخم‌ها عبور کرده و موجب از بین رفتن کامل آنها شده است.آلودگی پلاستیکی، رهاسازی زباله در سواحل و آلودگی آب‌های ساحلی نیز از دیگر عوامل مؤثر در کاهش جمعیت لاک‌پشت‌های دریایی است. بسیاری از لاک‌پشت‌ها کیسه‌های پلاستیکی شناور را با عروس دریایی اشتباه گرفته و آنها را می‌بلعند که این امر می‌تواند موجب انسداد دستگاه گوارش و مرگ آنها شود. افزون بر این، تورهای ماهیگیری و ادوات صید نیز سالانه تعداد قابل توجهی از لاک‌پشت‌های دریایی را گرفتار کرده و از بین می‌برند.عامل دیگری که در سال‌های اخیر بیش از گذشته مورد توجه پژوهشگران قرار گرفته، تغییرات اقلیمی است. افزایش دمای ماسه‌های ساحلی نه تنها میزان موفقیت خروج نوزادان از تخم را کاهش می‌دهد، بلکه بر نسبت جنسی آنها نیز اثر می‌گذارد؛ زیرا جنسیت جنین در لاک‌پشت‌های دریایی تا حد زیادی تابع دمای محیط در دوران رشد داخل تخم است. از این رو، استمرار گرمایش زمین می‌تواند تعادل طبیعی جمعیت این گونه‌ها را در آینده با چالش‌های جدی مواجه کند.

حمایت حقوقی از لاک‌پشت‌های دریایی

توجه جامعه جهانی به کاهش جمعیت گونه‌های جانوری، از دهه‌های گذشته منجر به شکل‌گیری مجموعه‌ای از اسناد بین‌المللی در حوزه حفاظت از تنوع زیستی شده است. جمهوری اسلامی ایران نیز با پیوستن به برخی از مهم‌ترین این اسناد، تعهداتی را در زمینه حفاظت از گونه‌های ارزشمند و زیستگاه‌های طبیعی پذیرفته است.یکی از مهم‌ترین این اسناد، کنوانسیون تجارت بین‌المللی گونه‌های جانوری و گیاهی وحشی در معرض خطر (CITES) است. هدف اصلی این کنوانسیون، جلوگیری از تجارت بی‌رویه گونه‌هایی است که بقای آنها در معرض تهدید قرار دارد. قرار گرفتن گونه‌های مختلف لاک‌پشت‌های دریایی در ضمایم این کنوانسیون موجب شده است که هرگونه صادرات، واردات یا تجارت بین‌المللی آنها و فرآورده‌های حاصل از آنها، تابع ضوابط سختگیرانه و مجوزهای قانونی باشد. این سازوکار، نقش مهمی در کاهش قاچاق بین‌المللی گونه‌های در معرض خطر ایفا می‌کند.در کنار آن، کنوانسیون تنوع زیستی (Convention on Biological Diversity) نیز دولت‌های عضو را مکلف کرده است تا ضمن حفاظت از تنوع زیستی، از زیستگاه‌های طبیعی، گونه‌های در معرض تهدید و اکوسیستم‌های حساس نیز صیانت کنند. این کنوانسیون نگاه نوینی را در حقوق محیط زیست تثبیت کرده است؛ نگاهی که حفاظت از گونه‌ها را بدون حفاظت از زیستگاه، ناکافی می‌داند.مهم‌ترین قانون اختصاصی، قانون شکار و صید است که نظام نسبتاً جامعی از ضمانت اجراهای کیفری را برای مقابله با تعرض به حیات‌وحش پیش‌بینی کرده است.قانونگذار از یک سو شکار و صید غیرمجاز، حمل، عرضه و فروش جانوران وحشی بدون مجوز را جرم‌انگاری کرده و از سوی دیگر، تجاوز و تخریب در مناطق حفاظت‌شده، پناهگاه‌های حیات‌وحش، پارک‌های ملی و آثار طبیعی ملی را نیز مشمول مسئولیت کیفری دانسته است. در خصوص لاک‌پشت‌های دریایی، اهمیت موضوع دوچندان است؛ زیرا این گونه‌ها در زمره گونه‌های تحت حمایت سازمان حفاظت محیط زیست قرار دارند. از این رو، شکار یا صید آنها بدون اخذ پروانه ویژه، مشمول مقررات شدیدتر قانون شکار و صید خواهد بود. همچنین هرگونه فعالیت غیرمجاز که منجر به تخریب زیستگاه‌های واقع در مناطق تحت حفاظت شود، حسب مورد می‌تواند واجد وصف کیفری باشد. از طرفی مطابق ماده ۶۹۰ قانون مجازات اسلامی (بخش تعزیرات)، هر شخصی که بدون مجوز قانونی اقدام به عملیاتی کند که موجب تخریب محیط زیست و منابع طبیعی شود یا با اقداماتی نظیر دیوارکشی، تسطیح، نهرکشی، حفر چاه یا سایر عملیات مشابه، به تصرف یا تجاوز نسبت به اراضی موضوع قانون مبادرت ورزد، علاوه بر تحمل مجازات حبس، با حکم دادگاه به رفع تصرف و اعاده وضع به حال سابق نیز محکوم خواهد شد.