شروط تعهدپذیری در حصر دریا

در قراردادهای تجاری بین‌المللی، محاصره دریایی معمولاً تحت چه عنوانی بررسی می‌شود؛ فورس ماژور، دشواری اجرای قرارداد، یا نقض قرارداد؟

جنگ و تنش‌های ژئوپلیتیک، زنجیره تأمین جهانی و تجارت دریایی را با ریسک‌های پیش‌بینی‌ناپذیری مواجه می‌کند که کسب‌ و کارها را در معرض چالش‌های حقوقی جدی قرار می‌دهد. در این راستا، از تلاش‌های ارزشمند نشریه وزین «صبح ساحل» در ارتقای سطح آگاهی‌های حقوقی فعالان این حوزه قدردانی می‌کنم.

در ‌مورد میزان تاثیر و اثرگذاری محاصره دریایی در قراردادهای بین‌المللی، باید بگویم که نگاه حقوقی به این موضوع تک‌بعدی نیست و کاملاً بستگی دارد که این محاصره چه تأثیری بر اجرای تعهدات گذاشته باشد. برای مثال، اگر محاصره به گونه‌ای باشد که تحویل کالا را به‌طور کامل غیرممکن کند، مثل زمانی که تنها بندر مقصد توسط نیروی نظامی مسدود شده باشد و هیچ راه جایگزینی برای ورود کشتی وجود نداشته باشد، ما اینجا با مفهوم "فورس ماژور" یا قوه قهریه روبرو هستیم که در این حالت، چون اجرای قرارداد عملاً غیرممکن است، طرف متعهد از پرداخت خسارت معاف می‌شود.

‌اما اگر محاصره باعث غیرممکن شدنِ کامل نشود، بلکه فقط مسیر را دشوار و هزینه‌ها را به شدت زیاد کند، موضوع متفاوت است. مثلاً وقتی محاصره یک تنگه استراتژیک باعث شود کشتی مجبور شود مسیر بسیار طولانی‌تری را طی کند، ما با مفهوم دشواری اجرا یا همان Hardship مواجهیم. در این حالت، تعهد هنوز ممکن است اما بسیار پرهزینه شده است و راهکار درست این است که طرفین برای بازنگری در قیمت و تقسیم این هزینه‌های اضافی با هم مذاکره کنند.

‌در نهایت، حالتی وجود دارد که محاصره دریایی به عنوان دلیل قانونی پذیرفته نمی‌شود و منجر به نقض قرارداد می‌گردد. این اتفاق زمانی می‌افتد که محاصره از پیش قابل پیش‌بینی بوده باشد و طرفین با همین ریسک قرارداد امضا کرده باشند، یا اینکه مسیرهای جایگزین وجود داشته اما طرف متعهد صرفاً به دلیل گران شدن مسیر، از ارسال کالا خودداری کند. در این صورت، عدم اجرا یک تخلف حقوقی محسوب شده و منجر به پرداخت خسارت به طرف مقابل می‌گردد.

از نظر حقوقی، محاصره دریایی چه اثری بر اجرای تعهدات تجاری دارد و چرا این موضوع برای تجار و شرکت‌های حمل‌ونقل اهمیت دارد؟

اگر بخواهیم از دیدگاه حقوقی به این موضوع نگاه کنیم، محاصره دریایی در واقع توازن اجرای تعهدات را به هم می‌زند. اثر اصلی آن این است که تعریف می‌کند چه کسی باید هزینه‌ی این اتفاق پیش‌بینی‌نشده را پرداخت کند؛ یعنی آیا ریسک با فروشنده است، یا خریدار و یا اینکه هر دو باید آن را تقسیم کنند. از نظر حقوقی، محاصره می‌تواند باعث تعلیق تعهدات شود، به این معنا که طرفین موقتاً از اجرای قرارداد معاف می‌شوند تا شرایط تغییر کند، یا در موارد شدیدتر، منجر به پایان قرارداد گردد.

‌اما دلیل اینکه این موضوع برای تجار و شرکت‌های حمل‌ونقل حیاتی است، این است که در دنیای تجارت دریایی، هر ساعت تأخیر یا هر تغییر مسیر، هزینه‌های هنگفتی به همراه دارد. برای یک شرکت کشتیرانی، محاصره یعنی مواجهه با هزینه‌های اضافی سوخت، پرداخت‌های مربوط به توقف کشتی و افزایش شدید نرخ‌های بیمه در مناطق جنگی. در نهایت صرفه اقتصادی کالای خریداری شده قابل توجیه نخواهد بود و بازار را از دست خواهد داد. برای تجار هم مسئله فقط جابجایی کالا نیست؛ بلکه بحث مسئولیت حقوقی است. اگر یک تاجر دقیقاً نداند که محاصره در قراردادش تحت چه عنوانی قرار گرفته، ممکن است در یک چشم‌بهم‌زدن با خسارات میلیونی بابت نقض قرارداد روبرو شود، در حالی که اگر بلد باشد چگونه از مفاد فورس ماژور یا دشواری اجرا استفاده کند، می‌تواند از این خسارت‌ها رهایی یابد یا حداقل هزینه‌ها را با طرف مقابل تقسیم کند.

در واقع، تفاوت بین یک سود کلان و یک ضرر سنگین در این شرایط، تنها در گروِ شناخت دقیق این مفاهیم حقوقی و نحوه نگارش قراردادهاست.

آیا صرف وقوع محاصره دریایی کافی است که طرفین قرارداد از مسئولیت معاف شوند، یا باید شرایط خاصی اثبات شود؟

صرفِ وقوع محاصره دریایی به‌تنهایی هرگز کافی نیست که طرفین از مسئولیت‌هایشان معاف شوند. در واقع، محاصره فقط یک رویداد است، اما برای اینکه این رویداد تبدیل به یک دلیل قانونی برای معافیت شود، باید شرایط سخت‌گیرانه‌ای اثبات شود. اولین و مهم‌ترین شرط، بحث پیش‌بینی‌ناپذیری است. یعنی دادگاه یا داور بررسی می‌کند که آیا در زمان امضای قرارداد، احتمال محاصره وجود داشته یا خیر؟ اگر محاصره در منطقه‌ای رخ داده که از قبل تنش‌های شدید داشت و هر کسی می‌توانست وقوع آن را پیش‌بینی کند، پس شما این ریسک را پذیرفته‌اید و نمی‌توانید حالا به بهانه محاصره، از تعهدتان شانه خالی کنید.

شرط دوم، اجتناب‌ناپذیری است. یعنی طرف متعهد باید ثابت کند که واقعاً هیچ راه جایگزینی نداشته است. مثلاً اگر محاصره فقط یک بندر خاص را شامل شود اما بنادر دیگری در همان کشور فعال باشند، یا مسیرهای جایگزینی وجود داشته باشد، شما نمی‌توانید بگویید چون محاصره شده پس من تعهدم را نمی‌توانم اجرا کنم. حتی اگر آن مسیر جایگزین گران‌تر باشد، باز هم شما موظفی برای انجام تعهدتان تلاش کنید، مگر اینکه آن دشواری به حدی برسد که تحت عنوان Hardship یا همان دشواری اجرا، بتوانید بازنگری در هزینه‌ها را طلب کنید.

در نهایت، باید رابطه علت و معلولی ثابت شود. یعنی دقیقاً ثابت کنید که همین محاصره بوده که باعث عدم اجرای قرارداد شده، نه مسائل دیگر مثل کمبود سرمایه یا قصور در مدیریت .پس صرف وقوع محاصره دریایی کافی برای معافیت از مسولیت نخواهد بود .

برای اینکه یک طرف قرارداد بتواند به فورس ماژور استناد کند، دقیقاً چه شرایطی باید ثابت شود؟

سوال بسیار کاربردی خوبی است چون این روزها سوال پرتکراری بوده است. استناد به فورس ماژور یک دفاع یا دلیل جهت معافیت از مسئولیت است و هر دفاعی در حقوق نیاز به اثبات دارد. برای اینکه یک طرف قرارداد بتواند با موفقیت به فورس ماژور استناد کند، باید مجموعه‌ای از شرایط را هم‌زمان ثابت کند، چون اگر حتی یکی از این‌ها نباشد، ادعای او رد می‌شود. اولین نکته اثبات وقوع حادثه ای است که تحت شرایط زیر که عرض خواهم کرد باعث غیرممکن شدن تعهد یا اجرای قرارداد شده است. برای اینکه اثبات کنیم که حادثه اتفاق افتاده باعث عدم اجرای قرارداد شده است؛ اولین و شاید سخت‌ترین شرط، همان غیرممکن بودن اجرای تعهد است. باید ثابت شود که اجرای تعهد در آن لحظه، عملاً غیرممکن شده است.

موضوع بعدی شرط خارج از کنترل بودن یا خارج از اراده بودن یا همان بیرونی بودن حادثه باید احراز شود. یعنی این اتفاق نباید نتیجه اشتباه، سهل‌انگاری یا تصمیم خودِ شرکت باشد. به زبان ساده، شما باید ثابت کنید که هیچ نقصی در مدیریت شما نبوده و این اتفاق، یک نیروی خارجی و غافلگیرکننده بوده که شما هیچ تسلطی بر آن نداشتید. شرط بعدی که بسیار کلیدی است، «غیرقابل پیش‌بینی بودن» است. یعنی در لحظه‌ای که قرارداد امضا شده، هیچ‌کس نمی‌توانسته با استناد به شرایط روز، وقوع این محاصره را پیش‌بینی کند. اگر شما در زمانی قرارداد بسته‌اید که منطقه در لبه جنگ بوده و محاصره دریایی یک احتمال بسیار قوی بوده است، دادگاه می‌گوید شما این ریسک را پذیرفته‌اید و حالا نمی‌توانید از فورس ماژور استفاده کنید.

و در نهایت، اجتناب‌ناپذیری را ثابت کنید. یعنی ثابت کنید که تمام تلاش خود را کرده‌اید تا راه جایگزینی پیدا کنید، اما با وجود تمام این تلاش‌ها، باز هم راهی نبوده است. مثلاً اگر یک بندر بسته شده اما بندر دیگری در فاصله ۱۰۰ کیلومتری فعال است، شما نمی‌توانید بگویید محاصره باعث فورس ماژور شده؛ چون راه جایگزین وجود داشته است.

پس در مجموع، برای اینکه یک تاجر یا شرکت حمل‌ونقل بتواند از مسئولیت معاف شود، باید ثابت کند که با اتفاقی خارج از اراده و کنترل مواجه شده که نه قابل پیش‌بینی بوده و نه راه گریزی از آن داشته است و همین موضوع باعث شده اجرای قرارداد "غیرممکن" شود.