روایت یک نبرد دیپلماتیک برای حفظ نام خلیج فارس

مناقشه بر سر نام خلیج فارس موضوعی جدید نیست. دهه‌ها پیش، در جریان کنفرانس اداری رادیویی ژنو، گروهی از کشورهای عربی با حمایت برخی کشورهای دیگر تلاش کردند نام این پهنه آبی را از اسناد رسمی کنفرانس حذف کنند؛ اقدامی که اگر به نتیجه می‌رسید، می‌توانست به ایجاد یک سابقه مهم در اسناد بین‌المللی منجر شود.

بر اساس اسناد موجود، عربستان سعودی پیشگام این پیشنهاد بود و کشورهایی همچون کویت، سوریه، الجزایر، لیبی و یمن جنوبی نیز از آن حمایت کردند. در کنار این کشورها، چند دولت غیرعرب از جمله اندونزی، فیلیپین و سنگاپور نیز با این پیشنهاد همراه شدند. هدف اصلی این طرح، حذف نام «خلیج فارس» از برخی اسناد و متون مورد استفاده در کنفرانس بود؛ اقدامی که از نگاه ایران، نه یک اصلاح فنی بلکه تلاشی سیاسی برای زیر سؤال بردن یک نام تاریخی و شناخته‌شده در سطح جهان محسوب می‌شد.

در چنین شرایطی، نمایندگی ایران در دفتر اروپایی سازمان ملل متحد وارد عمل شد. هیأت ایرانی با تکیه بر ده‌ها سند تاریخی، نقشه‌های معتبر بین‌المللی و رویه‌های پذیرفته‌شده جغرافیایی، تلاش گسترده‌ای را برای خنثی کردن این اقدام آغاز کرد. استدلال اصلی ایران این بود که نام خلیج فارس نه یک عنوان سیاسی، بلکه یک نام تاریخی و جغرافیایی است که قرن‌ها در منابع معتبر جهانی مورد استفاده قرار گرفته و تغییر یا حذف آن با اصول شناخته‌شده بین‌المللی سازگار نیست.

نماینده ایران در جریان مذاکرات کنفرانس، نکته‌ای مهم را مطرح کرد؛ اینکه اگر قرار باشد نام مناطق جغرافیایی از اسناد رسمی حذف شود، این تصمیم باید به‌صورت یک قاعده عمومی درباره همه مناطق جهان اعمال شود، نه اینکه صرفاً یک منطقه خاص هدف قرار گیرد. این استدلال حقوقی و منطقی، بسیاری از اعضای کنفرانس را متوجه ابعاد سیاسی پیشنهاد مطرح‌شده کرد.

در ادامه، رایزنی‌های فشرده میان هیأت ایرانی و نمایندگان کشورهای مختلف آغاز شد. مذاکراتی که ساعت‌ها به طول انجامید و در آن، ایران تلاش کرد با استناد به مدارک تاریخی و اصول حقوق بین‌الملل، از ثبت یک رویه نادرست در اسناد رسمی جلوگیری کند. در نهایت این تلاش‌ها نتیجه داد و پیشنهاد حذف نام خلیج فارس با حمایت کافی مواجه نشد.

سرانجام اعضای کنفرانس توافق کردند نام «خلیج فارس» بدون هیچ‌گونه تغییر یا حذف، در سند نهایی کنفرانس درج شود. این سند نیز با همین عنوان به امضای نمایندگان کشورهای شرکت‌کننده رسید و به یکی از نمونه‌های موفق دفاع دیپلماتیک ایران از هویت تاریخی و جغرافیایی خود تبدیل شد.

امروز و پس از گذشت نزدیک به پنج دهه، ماجرای ژنو یادآور این واقعیت است که دفاع از نام خلیج فارس تنها یک موضوع احساسی یا ملی نیست؛ بلکه ریشه در اسناد تاریخی، قواعد حقوقی و واقعیت‌های جغرافیایی دارد. تجربه ژنو نشان داد که در عرصه بین‌المللی، استناد به تاریخ، بهره‌گیری از منطق حقوقی و پیگیری مستمر دیپلماتیک می‌تواند حتی در برابر ائتلافی از کشورها نیز نتیجه‌بخش باشد.

شاید به همین دلیل است که ماجرای آن کنفرانس هنوز هم در حافظه دیپلماسی ایران جایگاه ویژه‌ای دارد؛ روایتی از یک نبرد کم‌تر شنیده‌شده که در آن، نام «خلیج فارس» نه در میدان جنگ، بلکه پشت میز مذاکره و با قدرت استدلال حفظ شد.