انسداد موقت؛ کنترل دائم

بسته شدن کامل تنگه باب‌المندب، عرضه جهانی نفت را ۷ درصد کاهش می‌دهد، زیرا باعث می‌شود بیشتر صادرات نفت عربستان سعودی نتواند از منطقه خارج شود. این اختلال به کاهش عظیم جریان نفت ناشی از جنگ در خلیج فارس که تاکنون ۱۰ درصد از عرضه جهانی را کاهش داده است، اضافه خواهد شد. نیروهای مسلح حوثی‌ها در بیانیه خود اعلام کردند که در پاسخ به آنچه که آن‌ها «محاصره ناعادلانه و ظالمانه» اعمال شده بر یمن توسط سعودی‌ها می‌نامند، «تحریم دریایی علیه دشمن جنایتکار سعودی، بر اساس معادله «چشم در برابر چشم»، را اعلام می‌کنند که بلافاصله لازم‌الاجرا می‌شود».

غرب و عربستان زیر فشار بستن تنگه باب المندب

تشدید تنش‌ها در هفته‌های اخیر قیمت نفت را افزایش داده است. قیمت نفت خام شاخص برنت به بالای ۸۸ دلار در هر بشکه رسید و میانگین قیمت بنزین معمولی در ایالات متحده تا ۴ دلار در هر گالن بالا رفت؛ وضعیتی که در آستانه انتخابات میان‌دوره‌ای پاییز امسال، همچنان بر بودجه خانوار آمریکایی‌ها فشار وارد می‌کند.

با مسدود شدن تنگه هرمز، عربستان سعودی برای رساندن میلیون‌ها بشکه نفت به بازار، به خط لوله‌ای که به دریای سرخ منتهی می‌شود، متکی بوده است. حوثی‌ها پیش‌تر و در جریان جنگ اسرائیل و حماس در غزه، با هدف قرار دادن بیش از ۱۰۰ کشتی طی چند ماه، توانایی خود را در مختل کردن کشتیرانی در آن منطقه نشان داده بودند.

علاوه بر تلاش برای بستن تنگه باب المندب، در سایه معادله جدید یمنی‌ها ممکن است برای نخستین بار از زمان آغاز جنگ یمن در سال ۲۰۱۵، عبور نفت‌کش‌های سعودی به مقصد بنادر عربستان نیز ممنوع شود. در واکنش به این خبر ترکی المالکی، سخنگوی نیروهای ائتلاف سعودی ادعا کرد: این ائتلاف از کشتی‌های تجاری خود در تنگه باب‌المندب محافظت و با هرگونه منبع تهدید، با قاطعیت و قدرت برخورد خواهد کرد. وی همچنین مدعی شد: ادعاهای مطرح‌شده درباره بسته شدن بنادر و فرودگاه‌های یمن را در چارچوب آنچه «فضاسازی و تشدید تنش از سوی حوثی‌ها» خواند، مطرح شده است. المالکی گفت: اجرای تدابیر حفاظتی برای کشتی‌های ائتلاف را آغاز کرده‌ایم و به تهدیدهای حوثی‌ها با قاطعیت و قدرت پاسخ خواهیم داد.

کارشناسان اقتصادی در صنعا تخمین می‌زنند که در صورت تحقق این سناریو، قیمت نفت به بیش از ۱۵۰ دلار خواهد رسید. آن‌ها اشاره می‌کنند که ممانعت از صادرات نفت سعودی که بیش از ۷ میلیون بشکه در روز و از طریق خط لوله «شرق-غرب» از منطقه شرقی عربستان به بندر ینبع در دریای سرخ منتقل می‌شود، ضربه‌ای مستقیم به بودجه عمومی عربستان خواهد بود که ماهانه میلیاردها دلار از درآمد فروش نفت تأمین می‌شود. این اقدام همچنین بحران تأمین انرژی را تشدید خواهد کرد؛ به‌ویژه آنکه عربستان یکی از مهم‌ترین صادرکنندگان نفت جهان است و توقف صادرات آن حتی برای چند روز می‌تواند منجر به افزایش تنش‌ها و جهش قیمت‌ها در بازارهای جهانی نفت شود. پیامدهای این تنش تنها به صادرات نفت در بندر «ینبع» محدود نمی‌شود، بلکه به زنجیره تأمین در بندر «جده» نیز خواهد رسید؛ بندری که در ماه‌های اخیر و در جریان تجاوز آمریکا به ایران، به مرکز لجستیکی مهم و یکی از مهم‌ترین مسیرهای دریایی جایگزین برای تنگه هرمز تبدیل شده است.

بستن دو تنگه استراتژیک جهان اهرمی دائمی یا موقت

همزمانی بحران باب‌المندب با بحران تنگه هرمز شرایط را پیچیده‌تر خواهد کرد. در شرایط عادی، اگر یکی از این دو مسیر با اختلال روبه‌رو شود، بخشی از صادرات انرژی از مسیر دیگر جبران می‌شود، اما اکنون تحلیلگران درباره احتمال فشار همزمان بر هر دو آبراه هشدار می‌دهند. شبکه الجزیره با استناد به نظرات کارشناسان روابط بین‌الملل می‌گوید بسته شدن همزمان هرمز و باب‌المندب می‌تواند حدود یک‌چهارم انتقال نفت و گاز جهان را تحت تأثیر قرار دهد. در چنین وضعیتی، کشتی‌ها ناچار خواهند شد مسیر چند هزار کیلومتری جنوب آفریقا را انتخاب کنند؛ مسیری که بین ۱۰تا ۱۴روز زمان سفر را افزایش می‌دهد و هزینه حمل‌ونقل و بیمه را به شکل قابل توجهی بالا می‌برد. برای عربستان نیز این سناریو اهمیت ویژه‌ای دارد. ریاض در سال‌های اخیر تلاش کرده با توسعه خط لوله شرق به غرب، بخشی از صادرات نفت خود را بدون عبور از تنگه هرمز به بندر ینبع در ساحل دریای سرخ منتقل کند. اما این راهکار تنها زمانی کارآمد است که کشتی‌ها بتوانند از باب‌المندب عبور کنند. الجزیره تأکید می‌کند که در صورت بسته شدن این آبراه، بخش مهمی از مزیت راهبردی عربستان نیز از بین خواهد رفت.برای ایران نیز بسته شدن هم‌زمان تنگه هرمز و باب‌المندب، بیش از آنکه یک فرصت پایدار باشد، یک ابزار فشار کوتاه‌مدت محسوب می‌شود. چراکه شاید در ابتدای کار، افزایش قیمت نفت و فشار اقتصادی بر رقبای منطقه‌ای و کشورهای غربی می‌تواند بخشی از هزینه‌های تقابل را برای ایران و یمن جبران کند، اما در افق بلندمدت، این وضعیت به زیان هر دو نیز خواهد بود.

بسته شدن دو شاهراه اصلی انرژی، واکنش هماهنگ قدرت‌های بزرگ دریایی را تقریباً اجتناب‌ناپذیر می‌کند؛ حضور نظامی آمریکا و اروپا در منطقه را افزایش می‌دهد که نمی‌توان آن را به نفع ایران دانست؛ از سوی دیگر مسیرهای جایگزین انتقال انرژی را برای کشورهای مصرف‌کننده جذاب‌تر می‌سازد و انگیزه سرمایه‌گذاری بر خطوط لوله و کریدورهایی را که وابستگی جهان به خلیج فارس و دریای سرخ را کاهش می‌دهند، تقویت می‌کند.

بنابراین یک وضعیت طولانی انسداد در این دو آبراه موجی از بی‌اعتمادی برای زمانی که شرایط به حالت عادی باز خواهد گشت و اهرم فشار بودن این دو تنگه را از بین خواهد برد. نباید فراموش کرد که تنش‌های منطقه‌ای نیز با این اقدام شدت بیشتری گرفته و اوضاع را پیچیده‌تر خواهد کرد شرایطی که مخصوص خاورمیانه نبوده اثر آن در کل جهان نمایان خواهد شد. به همین دلیل در منطق ژئوپلیتیک، بستن باب‌المندب و هرمز را باید «اهرم بازدارندگی» دانست، نه وضعیتی که هیچ کشوری نتواند برای مدت طولانی از آن سود ببرد. سناریوی محتمل‌تر، نه یک انسداد دائمی، بلکه ایجاد ناامنی مستمر و افزایش هزینه عبور کشتی‌هاست؛ راهبردی که انصارالله پیش‌تر نیز از آن استفاده کرده و برای وارد کردن فشار سیاسی و اقتصادی، اثربخشی آن را نشان داده است.

روزنامه صبح ساحل