پدافند غیرعامل ضامن تاب‌آوری

این اتفاق، فارغ از ابعاد نظامی آن، یک پیام روشن برای مدیران کشور داشت؛ در جنگ‌های نوین، هدف تنها مراکز نظامی نیست، بلکه شریان‌های حیاتی کشور، از پل‌ها و جاده‌ها گرفته تا بنادر، نیروگاه‌ها، شبکه برق، مخابرات، تأسیسات آب و حتی سامانه‌های سایبری، به بخشی از میدان نبرد تبدیل شده‌اند. هدف از چنین حملاتی، تنها ایجاد خسارت فیزیکی نیست؛ بلکه ایجاد اختلال در جابه‌جایی، امدادرسانی، زنجیره تأمین، فعالیت اقتصادی و حتی آرامش روانی جامعه است. به همین دلیل، بسیاری از کارشناسان معتقدند معیار موفقیت کشورها در بحران‌های امروز، تنها قدرت دفاعی نیست، بلکه میزان تاب‌آوری زیرساخت‌ها و آمادگی دستگاه‌های اجرایی نیز است.

ایران به دلیل موقعیت ژئوپلیتیکی، گستردگی شبکه‌های انرژی، حمل‌ونقل و تجارت، بیش از بسیاری از کشورها به تقویت پدافند غیرعامل نیاز دارد. بخش مهمی از صادرات، واردات، انتقال انرژی و مبادلات دریایی کشور از جنوب انجام می‌شود و در این میان، هرمزگان جایگاهی فراتر از یک استان دارد. وجود بندر شهید رجایی، بنادر تجاری، صنایع نفت، گاز، پالایش، فولاد، آلومینیوم، کشتیرانی و همجواری با تنگه هرمز، این استان را به یکی از مهم‌ترین گره‌های اقتصادی و لجستیکی ایران تبدیل کرده است. از این رو، هرگونه اختلال در زیرساخت‌های هرمزگان، تنها یک مسئله استانی نیست، بلکه می‌تواند آثار آن در سراسر کشور احساس شود.

رخدادهای اخیر نیز همین واقعیت را یادآوری کرد. حمله به پل‌های ارتباطی، نشان داد که زیرساخت‌های حمل‌ونقل، تنها سازه‌های عمرانی نیستند؛ بلکه حلقه اتصال اقتصاد، خدمات عمومی و مدیریت بحران هستند. اگر مسیرهای جایگزین، پل‌های اضطراری، سامانه‌های پشتیبان و برنامه‌های از پیش طراحی‌شده وجود نداشته باشد، حتی یک آسیب محدود نیز می‌تواند زنجیره‌ای از مشکلات را در حوزه حمل‌ونقل، امدادرسانی و تأمین کالا ایجاد کند. از همین رو، پدافند غیرعامل دیگر نباید صرفاً به مقاوم‌سازی ساختمان‌ها محدود شود، بلکه باید تمامی چرخه طراحی، بهره‌برداری و تداوم خدمات را در بر گیرد.

در همین چارچوب، موضوع پدافند غیرعامل بار دیگر به یکی از مهم‌ترین مباحث مدیریتی کشور تبدیل شده است. فلسفه این رویکرد، کاهش آسیب‌پذیری و حفظ تداوم خدمات بدون اتکا به اقدامات نظامی است؛ به بیان دیگر، اگر تهدیدی رخ داد، زندگی مردم، فعالیت اقتصادی و خدمات حیاتی با کمترین اختلال ادامه پیدا کند. تحقق این هدف، نیازمند پیش‌بینی سناریوهای مختلف، ایجاد زیرساخت‌های جایگزین، حفاظت از مراکز حساس، ارتقای امنیت سایبری، آموزش مدیران و برگزاری رزمایش‌های منظم است. آنچه در روزهای اخیر در هرمزگان رخ داد، همچنین اهمیت سرعت بازگشت به شرایط عادی را نشان داد. حضور سریع نیروهای امدادی، تلاش برای مدیریت ترافیک، اطلاع‌رسانی رسمی درباره مسیرهای مسدود و هدایت مردم به مسیرهای جایگزین، بخشی از اقداماتی بود که مانع از گسترش اختلال شد. این تجربه نشان می‌دهد که در کنار استحکام زیرساخت‌ها، آمادگی مدیریتی و هماهنگی میان دستگاه‌ها نیز نقشی تعیین‌کننده در کاهش آثار بحران دارد. اکنون پرسش اصلی این است که آیا باید منتظر وقوع بحران ماند و سپس به فکر جبران خسارت بود، یا آنکه پدافند غیرعامل باید به بخشی از فرآیند دائمی توسعه کشور تبدیل شود؟ پاسخ بسیاری از متخصصان روشن است؛ امنیت پایدار از مرحله طراحی پروژه‌های عمرانی، جانمایی زیرساخت‌ها، آموزش مدیران، رزمایش‌های مستمر و هماهنگی دستگاه‌های اجرایی آغاز می‌شود، نه پس از وقوع حادثه.از این منظر، هرمزگان تنها یک نمونه است. آنچه در این استان رخ داد، هشداری برای همه استان‌های کشور است؛ هشداری که نشان می‌دهد امروز حفاظت از شریان‌های حیاتی، به همان اندازه حفاظت از مرزها اهمیت دارد. از همین رو، نقش وزارت کشور، سازمان پدافند غیرعامل، استانداری‌ها و شوراهای مدیریت بحران در ایجاد هماهنگی میان دستگاه‌های اجرایی بیش از هر زمان دیگری برجسته شده است؛ موضوعی که در ادامه این گزارش به آن پرداخته خواهد شد. چنین نگاهی، به‌ویژه برای استان راهبردی هرمزگان، نه یک انتخاب، بلکه ضرورتی ملی برای حفظ امنیت، اقتصاد و توسعه پایدار کشور است.

پدافند غیرعامل؛ از واکنش پس از بحران تا حکمرانی پیشگیرانه

اگر هدف قرار گرفتن پل‌های هرمزگان یک هشدار بود، پاسخ به این هشدار تنها در بازسازی سازه‌های آسیب‌دیده خلاصه نمی‌شود. مهم‌تر از بازسازی، بازنگری در شیوه مدیریت زیرساخت‌های حیاتی کشور است. تجربه روزهای اخیر نشان داد که جنگ‌های نوین، بیش از آنکه بر اشغال سرزمین تکیه داشته باشند، بر ایجاد اختلال در شریان‌های اقتصادی، حمل‌ونقل، انرژی و خدمات عمومی متمرکز هستند؛ از همین رو، پدافند غیرعامل باید از یک مجموعه دستورالعمل اداری به بخشی از حکمرانی و برنامه‌ریزی توسعه کشور تبدیل شود. در این میان، استانداری‌ها نقشی فراتر از یک دستگاه اجرایی دارند. استاندار، به‌عنوان رئیس شورای تأمین و شورای مدیریت بحران استان، باید در نخستین ساعات هر حادثه، فرماندهی هماهنگی میان همه دستگاه‌های مسئول را بر عهده بگیرد. از شرکت‌های آب، برق، گاز و مخابرات گرفته تا دانشگاه‌های علوم پزشکی، هلال احمر، اورژانس، شهرداری‌ها، راهداری، بنادر، فرمانداری‌ها و نیروهای انتظامی، همه باید بر اساس یک سناریوی از پیش طراحی‌شده عمل کنند. تجربه بحران‌های مختلف نشان داده است که هرچه این هماهنگی سریع‌تر و دقیق‌تر باشد، خسارت‌های ثانویه نیز کمتر خواهد بود. در استان راهبردی هرمزگان این مسئولیت دوچندان است. این استان تنها محل استقرار چند بندر یا واحد صنعتی نیست؛ بلکه بخش مهمی از تجارت خارجی، واردات کالاهای اساسی، صادرات غیرنفتی، صنایع فولاد و آلومینیوم، پالایشگاه‌ها، مخازن سوخت و مسیرهای اصلی حمل‌ونقل دریایی کشور در آن قرار دارد. هرگونه اختلال در این زنجیره، آثار خود را در بازار، تولید، صادرات، واردات و حتی زندگی روزمره مردم در نقاط مختلف کشور نشان خواهد داد. از این رو، تقویت پدافند غیرعامل در هرمزگان، در واقع تقویت تاب‌آوری اقتصاد ملی است. اما پدافند غیرعامل تنها به ساخت دیوارهای مقاوم یا حفاظت فیزیکی محدود نمی‌شود. امروز حفاظت از سامانه‌های سایبری، ایجاد مراکز داده پشتیبان، طراحی مسیرهای جایگزین برای حمل‌ونقل، پیش‌بینی پل‌های موقت، افزایش ضریب اطمینان شبکه‌های برق و آب، ذخیره‌سازی تجهیزات راهبردی، استمرار خدمات درمانی و حفظ ارتباطات اضطراری، همگی بخشی از الزامات این حوزه هستند. تجربه حمله به پل‌های هرمزگان نشان داد که وجود مسیرهای جایگزین و آمادگی دستگاه‌های خدمات‌رسان تا چه اندازه در کاهش آثار بحران مؤثر است.نکته دیگری که رخدادهای اخیر بر آن تأکید کرد، اهمیت اطلاع‌رسانی واحد و مدیریت افکار عمومی است. در شرایط بحران، انتشار اخبار تأییدنشده و شایعات می‌تواند به اندازه آسیب به یک زیرساخت، موجب نگرانی و اختلال در جامعه شود. تجربه کشورهای مختلف نیز نشان می‌دهد که اعتماد مردم به اطلاع‌رسانی رسمی، یکی از مهم‌ترین عوامل موفقیت در مدیریت بحران است.

از سوی دیگر، بخش خصوصی نیز باید به یکی از بازیگران اصلی پدافند غیرعامل تبدیل شود. بسیاری از زیرساخت‌های حیاتی کشور در اختیار صنایع، شرکت‌های بزرگ، بنادر و مجتمع‌های تولیدی قرار دارد. تدوین برنامه‌های تداوم فعالیت، پشتیبان‌گیری از اطلاعات، آموزش نیروی انسانی، مقاوم‌سازی تأسیسات و سرمایه‌گذاری در امنیت سایبری، اقداماتی است که می‌تواند آسیب‌پذیری این مجموعه‌ها را به‌طور محسوسی کاهش دهد. دانشگاه‌ها و مراکز پژوهشی نیز باید با ارائه راهکارهای علمی و بومی، به‌روزرسانی استانداردهای پدافند غیرعامل و تربیت نیروهای متخصص، نقش مؤثرتری در این حوزه ایفا کنند. در نهایت، آنچه رخدادهای اخیر به‌ویژه در هرمزگان نشان داد، این است که پدافند غیرعامل نباید تنها پس از وقوع بحران مورد توجه قرار گیرد.

اگر این رویکرد از مرحله طراحی پروژه‌های عمرانی، جانمایی زیرساخت‌ها، توسعه شهرها، احداث بنادر، پالایشگاه‌ها، نیروگاه‌ها و شبکه‌های حمل‌ونقل در نظر گرفته شود، کشور در برابر تهدیدهای آینده آسیب‌پذیری کمتری خواهد داشت.

حمله به زیرساخت‌های حیاتی هرمزگان، اگرچه حادثه‌ای تلخ بود، اما می‌تواند فرصتی برای بازنگری در سیاست‌های کلان کشور نیز باشد؛ فرصتی برای آنکه همه دستگاه‌ها، از سازمان پدافند غیرعامل و وزارت کشور تا استانداری‌ها، شهرداری‌ها، صنایع و بخش خصوصی، با نگاهی آینده‌نگر، تاب‌آوری زیرساخت‌های ایران را ارتقا دهند.