وقتی عود، دریا را به یاد می‌آورد

آوازهای «یامال»، «نهام»، «فجیری» و «صوت»، در کنار آیین‌هایی چون «لیوا» و «زار»، تنها نغمه‌هایی برای سرگرمی نبودند؛ بلکه بخشی از حافظه تاریخی مردمانی بودند که زندگی‌شان با دریا معنا می‌یافت.

در چنین بستری، ساز عود یا بربط، جایگاهی فراتر از یک ساز موسیقی پیدا کرد. صدای گرم و عمیق آن، روایتگر رنج غواصان مروارید، دلتنگی ملوانان، شادی بازگشت شناورها و امید مردمانی بود که افق زندگی‌شان با موج و باد تعریف می‌شد. این ساز در هرمزگان، نه تقلیدی از موسیقی همسایگان، بلکه بخشی از هویت فرهنگی جنوب ایران شد.

درگذشت استاد صالح آتون، تنها خاموشی یک نوازنده نیست؛ بلکه پایان زندگی یکی از واپسین نمایندگان نسلی است که موسیقی هرمزگان را سینه‌به‌سینه، بی‌آنکه از آموزش آکادمیک یا نت‌نویسی بهره‌ای داشته باشند، به نسل‌های بعد رساندند. نسلی که کلاس درسشان عرشه لنچ‌ها، محافل مردمی، جشن‌ها و آیین‌های ساحلی بود و شاگردان، هنر را با همنشینی و تجربه می‌آموختند.

عودی که هرمزگانی شد

صالح آتون را باید از ستون‌های مکتب نخستین عودنوازی هرمزگان دانست؛ مکتبی که اگرچه از دادوستد فرهنگی با سواحل جنوبی خلیج فارس تأثیر پذیرفت، اما در بندرعباس هویتی مستقل و ایرانی یافت. همان‌گونه که تاریخ تجارت و دریانوردی خلیج فارس مرزهای سیاسی امروز را نمی‌شناخت، موسیقی نیز در بستر همین رفت‌وآمدها رشد کرد و به زبانی مشترک میان مردمان ساحل تبدیل شد.

در کنار هنرمندانی همچون یوسف آبانگاه، صالح آتون نقش مهمی در تثبیت جایگاه عود در موسیقی شهری بندرعباس ایفا کرد. او نشان داد که اصالت یک ساز، نه به خاستگاه جغرافیایی آن، بلکه به نسبتی است که با فرهنگ میزبان برقرار می‌کند. به همین دلیل، عود در دستان او، زبان احساس مردم هرمزگان شد؛ سازی که گرمای آفتاب جنوب، رطوبت شرجی، تلاطم دریا و سکوت غروب‌های ساحل را در خود بازتاب می‌داد.شیوه نوازندگی او بر مضراب‌های استوار، جمله‌بندی‌های روان و بهره‌گیری از مقام‌های رایج منطقه استوار بود؛ سبکی که نغمه‌های دریایی و ریتم‌های بندری را در قالبی اصیل و بومی به شنونده منتقل می‌کرد.

سکوتی که ماندگار شد

سال‌های پایانی عمر صالح آتون با دوری از هیاهوی اجراها همراه بود؛ اما این خانه‌نشینی به معنای فاصله گرفتن از موسیقی نبود. بسیاری از استادان بزرگ، بیشترین اثر خود را نه در سال‌های حضور بر صحنه، بلکه در میراثی که برای شاگردان و جامعه برجا گذاشته‌اند، رقم زده‌اند.

صالح آتون نیز از همین تبار بود. او بیش از آنکه با شمار اجراهایش شناخته شود، با منش هنری، شیوه نوازندگی و انتقال ذوق موسیقایی به نسل‌های بعد در حافظه فرهنگی هرمزگان ماندگار شد. امروز فرزندش محمد آتون و نوه‌اش امید، ادامه‌دهندگان این میراث خانوادگی هستند؛ میراثی که از دل تاریخ موسیقی جنوب برخاسته است.

مسئولیتی فراتر از سوگواری

درگذشت استاد صالح آتون، تنها فرصتی برای مرثیه‌سرایی نیست؛ بلکه هشداری برای پاسداری از میراث موسیقایی هرمزگان است. هنوز بخش بزرگی از دانش استادان قدیمی، روایت‌های شفاهی، شیوه‌های نوازندگی، مقام‌ها و نغمه‌های بومی ثبت نشده و با از دست رفتن هر هنرمند، بخشی از این گنجینه نیز برای همیشه از میان می‌رود.

امروز بیش از هر زمان دیگری، پژوهشگران، دانشگاه‌ها، هنرمندان و نهادهای فرهنگی وظیفه دارند این سرمایه ارزشمند را مستند کنند؛ از ضبط روایت‌های شفاهی و ثبت شیوه‌های اجرایی گرفته تا حمایت از استادان بازمانده و آموزش صحیح به نسل جوان. موسیقی هرمزگان نباید تنها به جلوه‌ای سرگرم‌کننده تقلیل یابد، بلکه باید به‌عنوان بخشی از تاریخ اجتماعی و هویت فرهنگی جنوب ایران شناخته و حفظ شود.

موسیقی جنوب، صدای تاریخ مردمانی است که قرن‌ها با دریا زیسته‌اند. صدای عود در کنار دهل، کسر و پیپه، روایتگر رنج، امید، عشق و زندگی ساحل‌نشینان بوده است. پاسداشت استاد صالح آتون، در حقیقت پاسداشت حافظه فرهنگی بندرعباس، هرمزگان و خلیج فارس است.دریانوردان جنوب می‌گویند: «موج، فرزند موج است و نغمه، وارث نغمه.» صالح آتون نیز یکی از همان نغمه‌های ماندگاری بود که از دل تاریخ برخاست و اکنون در حافظه موسیقایی هرمزگان جاودانه شده است؛ صدایی که هرچند خاموش شد، اما پژواک آن همچنان در ساحل، دریا و عود جنوب شنیده خواهد شد.

امیدساحل