صالح آتون؛ صدایی که از سورو برخاست

زنده‌یاد صالح آتون یکی از همین چهره‌های ماندگار است؛ هنرمندی برخاسته از محله تاریخی سورو بندرعباس که با صدای گرم، ترانه‌های مردمی، اشعار بومی و نوازندگی دلنشین خود، فرهنگ و زندگی مردم جنوب را روایت کرد. او در دی‌ماه ۱۴۰۴ و در ۹۲ سالگی چشم از جهان فروبست، اما میراث هنری و فرهنگی‌اش همچنان در حافظه مردم هرمزگان زنده است.

محله تاریخی سورو در بندرعباس، همواره یکی از مهم‌ترین خاستگاه‌های فرهنگ، هنر و موسیقی جنوب ایران بوده است. این محله که قرن‌ها محل همزیستی اقوام و فرهنگ‌های گوناگون بوده، هنرمندان بزرگی را به موسیقی ایران معرفی کرده است. در میان این چهره‌ها، صالح آتون جایگاهی ویژه دارد؛ هنرمندی که موسیقی را نه صرفاً برای اجرا، بلکه برای روایت زندگی مردم، حفظ سنت‌ها و انتقال هویت بومی به نسل‌های آینده برگزید.

صالح آتون در روزگاری فعالیت هنری خود را آغاز کرد که امکانات ضبط، انتشار و آرشیو موسیقی محلی بسیار محدود بود. با وجود این محدودیت‌ها، او با تکیه بر استعداد، پشتکار و شناخت عمیق از فرهنگ بومی، توانست نام خود را در میان برجسته‌ترین هنرمندان موسیقی فولکلور هرمزگان ثبت کند. اجراهای زنده، حضور در برنامه‌های رادیو و تلویزیون محلی و ارتباط نزدیک با مردم، موجب شد صدای او به یکی از آشناترین صداهای موسیقی بندری تبدیل شود.

وی علاوه بر خوانندگی، شاعری توانا، ترانه‌سرایی خلاق و نوازنده‌ای چیره‌دست، به‌ویژه در ساز عود، بود. اشعار و ترانه‌هایش بازتابی از زندگی روزمره مردم بندرعباس و ساکنان سورو به شمار می‌رفت؛ آثاری که عشق، دریا، صیادی، انتظار، مهاجرت، آیین‌های بومی، جشن‌ها و غم‌های مردم ساحل‌نشین را با زبانی ساده، صمیمی و سرشار از احساس روایت می‌کردند. استفاده از گویش بندری در کنار ملودی‌های اصیل، آثار او را به بخشی از حافظه جمعی مردم جنوب تبدیل کرده است.

یکی از شناخته‌شده‌ترین آثار منسوب به صالح آتون، ترانه خاطره‌انگیز «خُنسرخ» است؛ قطعه‌ای که سال‌ها در محافل مردمی، مراسم سنتی و برنامه‌های رادیویی و تلویزیونی اجرا شد و هنوز نیز برای بسیاری از مردم هرمزگان یادآور روزگار شکوفایی موسیقی بومی است. همچنین از دیگر ترانه‌های مشهور او می‌توان به «باغ مولوی» اشاره کرد؛ اثری که هرچند درباره مالکیت و روایت‌های آن دیدگاه‌های متفاوتی مطرح شده، اما همچنان در میان دوستداران موسیقی بندری جایگاه ویژه‌ای دارد.

صالح آتون با تشکیل گروه موسیقی «خلیج فارس» گامی مهم در معرفی موسیقی بومی هرمزگان برداشت. این گروه با اجرای برنامه در رادیو و تلویزیون، نقش مؤثری در شناساندن موسیقی اصیل بندری به مخاطبان سراسر کشور ایفا کرد. او همچنین در کنار هنرمندانی همچون زیبا شیروان و حسین وفادار، از نسل طلایی موسیقی فولکلور بندرعباس به شمار می‌رود و بسیاری از خوانندگان نسل بعد، از جمله فاطمه رضایی، از حمایت‌ها و تشویق‌های او برای ورود به عرصه موسیقی بهره‌مند شدند.

اما شخصیت صالح آتون تنها به فعالیت‌های هنری محدود نمی‌شد. او از معلمان نسل نخست مدرسه دانشمند سورو نیز بود و سال‌ها در عرصه آموزش به کودکان و نوجوانان این محله خدمت کرد. همین پیوند میان تعلیم و تربیت با هنر، شخصیت او را به الگویی فرهنگی برای جامعه تبدیل کرده بود؛ انسانی که هم در کلاس درس و هم بر صحنه موسیقی، رسالت خود را انتقال فرهنگ، اخلاق و هویت بومی می‌دانست.

مدیرکل فرهنگ و ارشاد اسلامی هرمزگان در پی درگذشت این هنرمند پیشکسوت، ضمن تسلیت به خانواده وی و جامعه فرهنگی و هنری استان، از صالح آتون به‌عنوان یکی از چهره‌های برجسته موسیقی فولکلور و از پیشگامان ادبیات محلی هرمزگان یاد کرد و تأکید داشت که آثار او آیینه‌ای از زندگی مردم جنوب و سرمایه‌ای ارزشمند برای فرهنگ استان است.

درگذشت صالح آتون در دی‌ماه ۱۴۰۴، پایانی بر زندگی یکی از آخرین بازماندگان نسل طلایی موسیقی فولکلور هرمزگان بود، اما پایان راه او نبود. ترانه‌هایش همچنان در جشن‌های محلی، آیین‌های سنتی، محافل هنری و خاطره جمعی مردم شنیده می‌شود. فرزندان و نوادگانش نیز با ادامه فعالیت در عرصه موسیقی، میراث فرهنگی او را زنده نگه داشته‌اند.

شاید درباره جزئیات زندگی شخصی صالح آتون اسناد مکتوب فراوانی در دست نباشد، اما آنچه جای هیچ تردیدی ندارد، تأثیر عمیق او بر فرهنگ و موسیقی هرمزگان است. او از نسلی بود که هنر را نه برای شهرت، بلکه برای حفظ هویت مردم خلق می‌کرد. صدای صالح آتون، صدای سورو، صدای بندرعباس و صدای مردمانی بود که زندگی‌شان با دریا، بادهای جنوب و فرهنگ کهن خلیج فارس گره خورده است. از همین رو، نام او در تاریخ موسیقی هرمزگان نه فقط به‌عنوان یک خواننده، بلکه به‌عنوان راوی فرهنگ و حافظ هویت جنوب ایران برای همیشه ماندگار خواهد ماند.

امیدساحل