فروکش‌کردن جرم‌ در بازطراحی معماری شهر

ابتدا توضیح مختصری در مورد مفهوم پیشگیری از جرم از طریق طراحی محیطی بیان نمایید؟

پیشگیری از جرم از طریق طراحی محیطی (CPTED) به عنوان یکی از انواع راهبردهای پیشگیری مکانیکی از جرم برای نخستین بار در سال ۱۹۷۱ توسط سیری جفری در کتابی با همین عنوان مطرح شد. این نظریه که در سه نسل به تکامل رسیده، بر این اندیشه استوار است که با طراحی مناسب و کاربری مؤثر از فضا و محیط ساخته شده می‌توان با کاهش فرصت‌های مجرمانه از ارتکاب جرم پیشگیری نمود و علاوه بر بهبود کیفیت محیط زندگی، بر ترس ناشی از جرم نیز غلبه کرد. در واقع، این نوع پیشگیری بر این مفهوم ساده مبتنی است که جرم تا اندازه‌ای پیامد فرصت‌های برخاسته از محیط است لذا، دگرگونی محیط فیزیکی به منظور کاهش ارتکاب جرم باید امکان‌پذیر شود. مثلاً با استفاده از روش سخت کردن آماج یا کنترل دسترسی یا مراقبت و نگهداری، تلاش می‌شود عناصر محیطی را از زمره اهداف بالقوه جرم خارج کنند. پیشگیری از ارتکاب جرم بر محیط و یا با استفاده از روش‌هایی نظیر قابلیت دیده شدن و نظارت طبیعی، محیط را به گونه‌ای تنظیم کنند که از ارتكاب جرايم عليه اشخاص یا اموال در فضا و اماکن مستعد جرم جلوگیری کنند. (پیشگیری از ارتکاب جرم در محیط). این نوع پیشگیری همچون سایر گونه‌های پیشگیری از جرم، موافقان و مخالفانی دارد و جرم شناسان محاسن و معایبی برای آن بیان کرده‌اند. کم‌هزینه بودن بازدهی سریع پایداری و دراز‌مدت بودن نتایج کاربردی و عمل‌گرا بودن و در نهایت، تکمیل سایر گونه‌های پیشگیری را به عنوان نقاط قوت و محیط محوری به جای انسان محوری و جابجایی جرم را به عنوان نقاط ضعف این نظریه بر شمرده‌اند.

از دیدگاه جرم‌شناسی چگونه می‌توان با تغییر ساختار فضا و محیط، احتمال وقوع جرم را کاهش داد؟

جرم‌شناسان معتقدند، پیشگیری از جرم و مهار بزهکاری منوط به پیش‌بینی، شناسایی و ارزیابی خطر وقوع جرم و عوامل جرمزا و اقدام برای از بین بردن این عوامل یا کاهش اثرات آن است. از یک دیدگاه عوامل جرم به دو دسته؛ عوامل درونی (فردی) و بیرونی (محیطی و مکانی) تقسیم‌بندی می‌شوند. بر این اساس برای مبارزه با جرم و پیشگیری از آن، علاوه بر تلاش برای "ساخت شخصیت سالم" که در پیشگیری رشدمدار و "ساخت جامعه سالم" که در پیشگیری جامعه‌مدار به عنوان دو شاخه پیشگیری اجتماعی، مطرح می‌شوند و تمرکز اصلی آنها بر "مجرم" و "ریشه‌های اجتماعی جرم" است، باید به دنبال کاهش و کنترل فرصت‌های ارتکاب جرم بود که در پیشگیری وضعی و بهینه‌سازی و دگرگونی محیط فیزیکی ساخته شده و در پیشگیری محیطی مطرح می‌شود. بنابراین در یک سیاست جامع پیشگیری در کنار اجرای سیاست‌ها، راهبردها و تدابیر پیشگیری اجتماعی (انگیزه‌زدا) و پیشگیری وضعی (فرصت‌زدا)، پیشگیری محیطی نیز با راهکارها و تدابیر خاص، نقش مؤثری در حذف و یا کاهش وقوع جرایم دارد.

طراحی محیطی چگونه می‌تواند به پیشگیری از جرم کمک کند؟

این نظریه مدعی این نیست که پادزهری برای تمامی جرایم است و می‌تواند تمامی جرایم را ریشه کن کند بلکه این نظریه، هدف و تمرکز خود را بر محیط ساخته شده و جرایم مرتبط و شایع در مناطق مسکونی و فضاهای شهری مانند دیوارنویسی، تخریب و سرقت قرار می‌دهد. تعیین قلمرو، نظارت یا مراقبت، کنترل دسترسی یا ورودی، تصویر و نگهداری از فضا، سخت کردن آماج جرم و در نهایت فعالیت‌های پشتیبانی حمایتی عناصر شش‌گانه این نظریه هستند که بر اساس آنها، مثلا در قلمروگرایی به دنبال ارتقای حس تعلق ساکنان و دفاع از محیط در برابر متجاوزان با اقداماتی از قبیل طراحی فضای سبز برای محوطه، طراحی سنگ‌فرش برای مسیر پیاده‌رو، نرده‌کشی و فنس‌کشی دیوارها برای تعیین حدود ملک و مشخص کردن مرز فضاهای خصوصی از عمومی و حتی نصب تابلو و پیام‌های مکتوب مانند ملک خصوصی هستند. در تکنیک‌های نظارتی مراقبتی نیز با چهار مؤلفه؛ قابلیت دید، روشنایی، منظرسازی یا چشم‌انداز و فضای باز از طریق مثلا تعبیه پنجره‌های مشرف بر پیاده‌رو، طراحی نور و روشنایی مناسب در کل محوطه، حصار تزئینی و باغچه گل، استفاده از فضاهای باز بدون هیچگونه دیوار یا حائلی بین ساختمان‌ها تلاش می‌شود تا به مجرم این احساس القا شود که در صورت ارتکاب جرم در معرض نظارت و مشاهده قرار دارد.

تکنیک های کنترل دسترسی یا ورودی نیز بر سه محور سیستم امنیتی (هشداردهنده‌ها، درب‌های ضدسرقت)، موانع واقعی (دیوارها، حصارها یا موانع امنیتی) و موانع نمادین (دیوارها یا نرده های کوتاه) تکیه دارد. منظور از تصویر و نگهداری از فضا نیز، هرگونه تلاش برای حفظ نظم و انضباط ظاهر محیط مانند تعمیر پنجره شکسته، لامپ های سوخته و جلوگیری از انباشت بوته‌ها یا درختان حرص نشده است. سخت کردن آماج جرم هم بر این فزض استوار است که می‌توان از طریق کاهش آسیب پذیری آماج، از وقوع جرم جلوگیری کرد. مانند، افزایش ایمنی قفل‌ها، نصب نرده در بالای دیوار برای دشوار کردن ورود به منازل. در نهایت، در فعالیت‌های پشتیبانی حمایتی نیز با اقداماتی نظیر وجود یک فضای تفریحی و ورزشی در یک پارک مثل ساخت زمین بسکتبال و تزریق انسان به فضا تلاش می‌شود از وقوع جرائم جلوگیری نمود زیرا بسیاری از جرائم در فضای اتفاق می‌افتد که نظارت عمومی کم است یا انسان حضور فیزیکی ندارد.

آیا بین محیط و کیفیت فضاهای شهری و میزان وقوع جرم رابطه وجود دارد؟ اگر وجود دارد به چه صورت است؟

تأثیر محیط بر انسان از قدیم‌الایام موضوع بحث و مطالعه میان صاحب‌نظران علوم مختلف از جمله فلاسفه، روان‌شناسان، جرم‌شناسان و غیره بوده است. از جمله نتایج این مطالعات، نقش تعیین‌کننده محیط و عوامل فیزیکی گوناگون از قبیل آب و هوا، رنگ، نور، ارتفاع و فضاهای محصور شده بر شکل‌گیری و بروز رفتار انسان‌ها به صورت عام و رفتارهای مجرمانه به صورت خاص بوده است. بنابراین، تغییر در مشخصه‌های محیطی و مکانی منجر به تغییر رفتار انسان‌ها و شکل‌گیری الگوهای زمانی و مکانی خاص رفتاری و در بحث ما بزهکاری می‌شود. زیرا طبق قاعده قدیمی و کلاسیک، مجرم ارتکاب جرم را انتخاب می‌کند، جرم معلول فرصت است، مجرم فردی محاسبه‌گر و معقول است و جرم انتخابی عقلانی است. در نتیجه، مجرم مزایا و هزینه‌های ارتکاب جرم را می‌سنجد. بر همین اساس، مجرمین در انتخاب مکان و محیط جرم بسیار سنجیده عمل می‌کنند و مکان‌هایی را جهت اعمال مجرمانه خود برمی‌گزینند که ارتکاب جرم در آن با خطر کمتر و سرعت بیشتر امکان پذیر باشد. در نتیجه، راه حل مناسب برای پیشگیری از وقوع جرایم، کم کردن فرصت‌های مجرمانه و تغییر در محیط است. چرا که رفتار انسانی در محیط شهری تحت تأثیر طراحی محیطی قرار دارد. به عنوان مثال، روشنایی محیط تأثیر غیرقابل انکاری در پیشگیری از جرم دارد. زیرا این تصور را در ذهن مجرم ایجاد می‌کند که در صورت ارتکاب جرم در این محیط، دیده خواهد شد و با واکنش افراد مواجه خواهد شد. بدین‌سان، روشنایی با بر هم زدن معادله سود و زیان، از ارتکاب جرم پیشگیری می‌نماید. در مجموع می‌توان گفت، بین محیط و کیفیت فضاهای شهری و میزان وقوع جرم رابطه مستقیم وجود دارد.

نقش نهادهای شهری و شهرداری در اجرای سیاست‌های پیشگیری محیطی از جرم به چه صورتی است؟

نقش نهادهای شهری و شهرداری‌ها، در طراحی، پیشبرد و اجرای سیاست‌ها، راهبردها و تدابیر پیشگیری محیطی از جرم بسیار حائز اهمیت است. رویکرد پیشیگری از جرم باید از مراحل اولیه تصمیم‌گیری و برنامه‌ریزی شهری مد نظر باشد و سپس، در مرحله طراحی شهری به خوبی اجرا شود و در نهایت، در مرحله بهره‌برداری و مدیریت شهری رعایت شود.

راهکارهای متعددی در خصوص هر یک از نهادهای شهری مانند شهرداری‌ها، سازمان پارک ها و فضای سبز، اداره مسکن و شهرسازی، کانون کارشناسان رسمی، انجمن‌های معماری و شهرسازی، سازمان نظام مهندسی به ویژه نظام مهندسی ساختمان می‌توان به تفکیک ارائه داد. به عنوان مثال، شهرداری‌ها می‌توانند دادن پایان کار را منوط به رعایت نکات فنی و اصول طراحی محیطی پیشگیری از وقوع جرم در ساختمان یا مجتمع مسکونی یا اداری نمایند. یا به عنوان مثالی دیگر، در ساخت یا اصلاح یا بازسازی پارک‌ها، خیابان‌ها، معابر، مبلمان شهری و غیره با استفاده بهینه از عوامل طراحی محیطی و تکنیک‌های پیشگیری محیطی از قبیل نور نما، رنگ، زیبایی محیطی و غیره به پیشگیری از وقوع جرایم کمک نمایند.

به نظر شما در نظام حقوقی و مدیریت شهری چه اصلاحاتی لازم است تا اصول طراحی محیطی در پیشگیری از جرم به طور جدی اجرا شود؟

به نظر می‌رسد در نظام حقوقی و مدیریت شهری ما، مبحث پیشگیری از جرم از طریق طراحی محیطی علیرغم اینکه به لحاظ آکادمیک و علمی در قالب رساله‌ها و کتاب‌ها و مقالات ترجمه شده و بعضاً تألیفی و بومی سازی شده مورد توجه اساتید، دانشجویان و صاحب‌نظران رشته‌های مختلف حقوقی، معماری و شهرسازی بوده است، لکن به لحاظ عملیاتی و اجرایی آن گونه که شایسته و بایسته است، مورد توجه قرار نگرفته و از جمله موضوعات مغفول مانده در نظام حقوقی و شهری ما می‌باشد. از این رو، پیشنهاد می‌گردد در سطح کلان نسبت به تصویب و وضع قوانین و مقررات مربوطه در قالب آیین نامه‌ها و دستورالعمل‌ها، تعیین سیاست‌های کلی در این زمینه، تصویب و تأمین بودجه مناسب، آگاهی‌ و اطلاع‌رسانی در خصوص این سیاست‌ها و برنامه‌ها، اقدامات لازم به عمل آید و در سطح اجرایی نیز مدیران شهری، مهندسان و معماران و شهرسازان با همکاری و همراهی جامعه حقوقی و متخصصان امنیتی به ویژه پلیس توجه بیشتری به اصول و تدابیر طراحی محیطی به منظور پیشگیری از جرم و تأمین امنیت داشته باشند.