رمزگشایی از تاب‌آوری اقتصاد سعودی

دلیل تاب‌آوری سعودی

براساس گزارش «موسسه کشورهای عربی خلیج فارس» در واشنگتن؛ به باور کارشناسان، اقتصاد عربستان که مستقیماً تحت تاثیر جنگ آمریکا و اسرائیل با ایران بود، توانست تاب‌آوری قابل قبولی از خود نشان دهد. هرچند، رشد اقتصادی کند شده، اما تورم مهار، رشد متوسط اشتغال تداوم و نرخ بیکاری کاهش یافته است. البته، جنگ اخیر تاثیر نسبتا محدودی به برخی از ستون‌های راهبردی اقتصاد این کشور داشته است. به عبارت دیگر، این کشور در «تاب‌آوری اقتصادی» سرمایه‌گذاری کرده است که سه حوزه برای پشتیبانی از این تاب‌آوری از اهمیت بالایی برخوردار هستند.

۱- آرامکو تاب‌آوری را در راهبرد نفتی خود گنجانده است. این شرکت ظرفیت تولید نفت مازاد ایجاد کرده که براساس برآورد آژانس بین‌المللی انرژی ظرفیت تولید پایدار حدود ۱۲ میلیون بشکه در روز است، در حالی که تولید واقعی قبل از جنگ ۱۰.۳ میلیون بشکه در روز بود. همچنین، این شرکت در ظرفیت ذخیره‌سازی نفت در داخل و خارج از کشور سرمایه‌گذاری کرده و در دهه‌های اخیر خط لوله نفت شرق-غرب به بندر ینبع در دریای سرخ را ساخته است. این خط لوله برای تداوم صادرات نفت، هنگام انسداد تنگه هرمز ضروری بوده است.

۲- دولت سعودی موقعیت مالی نسبتاً قوی و انعطاف‌پذیری خود را حفظ کرده است. بدهی عمومی پایین به این معنی است که دولت می‌تواند در مواقع‌عدم قطعیت، برای حمایت از اقتصاد، وام گرفته و هزینه کند تا هرگونه کاهش تقاضای خصوصی جبران شود. این انعطاف‌پذیری در سه ماهه نخست سال ۲۰۲۶ و با افزایش شدید هزینه‌های دولت آشکار بود.

۳- عربستان سعودی ذخایر عظیمی از دارایی‌های مالی خارجی در حدود ۱.۶ تریلیون دلار دارد که سپر مهمی در برابر تحولات غیرمنتظره فراهم می‌کند. این دارایی‌ها را می‌توان برای تأمین نقدینگی ارزی و جلوگیری از فشارهای کاهش ارزش پول ملی بر نرخ ارز فروخت.

افزایش ذخایر بانک مرکزی

داده‌های اخیر از تراز پرداخت‌های سه ماهه نخست سال ۲۰۲۶، گویای انعطاف‌پذیری اقتصاد عربستان است. حساب جاری از کسری ۸.۲ میلیارد دلاری در سه ماهه چهارم سال ۲۰۲۵، به مازاد ۴.۱ میلیارد دلاری رسید که نخستین مازاد پس از تقریباً دو سال است. این تغییر روند به دلیل افزایش مازاد تجاری با رشد درآمد حاصل از صادرات نفت و کاهش واردات به دلیل اختلالات کشتیرانی در تنگه هرمز است.

همچنین، کاهش کسری حساب خدمات، ناشی از بهبود تراز سفر نیز روی داده است، یعنی هزینه‌های خارجی‌هایی که از عربستان سعودی بازدید می‌کنند افزایش یافته در حالی که هزینه‌های سعودی‌هایی که به خارج از کشور سفر می‌کنند نسبت به سه ماهه چهارم سال ۲۰۲۵ کاهش یافته است.

در عین حال، در سه ماهه نخست سال ۲۰۲۶ ورود ارز به عربستان سعودی بهبود یافته است. برای نمونه، سعودی‌ها نزدیک به ۲۳ میلیارد دلار از سهام و صندوق‌های سرمایه‌گذاری خارجی را فروختند که بزرگترین فروش سه‌ماهه ثبت‌شده تاکنون است. بخشی از درآمد حاصل از این فروش‌ها به داخل کشور بازگردانده شد، اما بخشی از آن برای افزایش سپرده‌های نگهداری‌شده در مؤسسات مالی خارجی به میزان ۱۵ میلیارد دلار استفاده شد که نشان‌دهنده تمایل به افزایش نقدینگی ارزی در مواجهه باعدم قطعیت ناشی از جنگ است. احتمالاً این فروش توسط نهادهای عمومی مانند صندوق بازنشستگی عمومی و صندوق سرمایه‌گذاری عمومی انجام شده است. همچنین، سرمایه‌گذاران خارجی سرمایه‌های خود را از این کشور خارج نکردند. در مجموع، سرمایه‌گذاران خارجی در سه‌ماهه نخست پس از آزادسازی قوانین مربوط به مالکیت خارجی، باوجود فروش اندک در روزهای اولیه درگیری، خریداران خالص سهام عربستان سعودی بودند.

در نتیجه مازاد حساب جاری و جریان‌های مالی، دارایی‌های خالص خارجی بانک مرکزی عربستان سعودی در سه ماهه نخست ۳۶ میلیارد دلار افزایش یافت و به حدود ۵۰۰ میلیارد دلار رسید.

این امر یک پشتوانه مالی بسیار بزرگ برای ثبات بازار ارز در مواقع فشار اقتصادی فراهم می‌کند. افزایش دارایی‌های خارجی در اوایل سال جاری می‌تواند تعجب‌آور باشد، زیرا کشوری که مستقیماً تحت تأثیر یک رویداد منفی مانند جنگ ایران قرار دارد، معمولاً با خروج سرمایه توسط سرمایه‌گذاران داخلی و خارجی، ذخایر بانک مرکزی و نرخ ارز آن تحت فشار قرار می‌گیرد. این امر برای عربستان رخ نداد زیرا درآمد نفتی افزایش یافت، دارایی‌های خارجی فروخته و استقراض افزایش یافت و خارجی‌ها در بازار سهام نیز سرمایه‌گذاری کردند.

اهمیت تاب‌آوری

این جنگ اهمیت تاب‌آوری اقتصادی و برنامه‌ریزی مؤثر برای شرایط اضطراری را بار دیگر نمایان کرد. بدون سرمایه‌گذاری در خط لوله نفت شرق-غرب و سیاست‌های بلندمدت برای کاهش بدهی دولت و حفظ حجم بالایی از دارایی‌های خارجی نقدشونده، تأثیر جنگ بر اقتصاد عربستان سعودی بیشتر می‌بود. در سال‌های آینده، سیاست‌گذاران سعودی احتمالاً به سرمایه‌گذاری در زمینه تاب‌آوری اقتصادی ادامه خواهند داد.

این سرمایه‌گذاری‌ها می‌تواند شامل توسعه بیشتر بنادر دریای سرخ، خطوط لوله نفت جدید و توسعه‌یافته و زیرساخت‌های هوایی، ریلی و جاده‌ای بهتر در کشور و سراسر منطقه باشد. بسیاری از این سرمایه‌گذاری‌ها در شرایط عادی مزایای بالایی به همراه خواهند داشت و همچنین در صورت بروز اختلال، تاب‌آوری بیشتری را فراهم می‌کنند.