گذار از بحران آبی با کشاورزی پایدار

بحران کم‌آبی زیان‌های سنگینی به اقتصاد ملی، معیشت و آسایش و رفاه مردم وارد کرده و در صورت عدم چاره‌جویی شدت بیشتری هم وارد خواهد ساخت و متهم ردیف اول این بحران بخش «کشاورزی» معرفی می‌شود. بخشی که بنابر آمارهای متعدد و با فاصله‌ی بسیار زیاد از دو بخش «شرب» و «صنعت»، بالاترین رتبه‌ی مصرف آب را به خود اختصاص داده است.بر اساس نتایج اغلب این آمارها، از حدود یکصد میلیارد متر مکعب آب مصرفی کشور، بخش کشاورزی حدود 90 درصد آن را به خود اختصاص داده است که در نگاه اول رقم بسیار بالاییست.

اما در کنار اهمیت آمارهای فوق باید به اهمیت جایگاه بخش کشاورزی در اقتصاد، اشتغال، امنیت و حتی فرهنگ و تاریخ کشور هم توجه شود. گفته می‌شود بخش کشاورزی یعنی زراعت، باغداری، دام و طیور همراه سایر زیربخش‌هایش چون شیلات و آبزی‌پروری در حدود 7 درصد تولید ناخالص داخلی (GDP) کشور را به خود اختصاص می دهد که با توجه به کاهش سرمایه‌گذاری‌ها در این بخش در سالیان اخیر، رقم قابل توجهیست و البته بنابر برخی داده‌های دیگر، این بخش با صنایع پسین و پیشینش حجمی در حدود 20 درصد اقتصاد کشور را به خود اختصاص داده که از اهمیت مضاعف آن در کشور حکایت دارد. همچنین این نکته که نقش محوری در امنیت غذایی کشور دارد هم بسیار در خور توجه است. در سالیان اخیر شاهدیم پدیده‌ای که در کشور ما به کم‌آبی یا خشکسالی معروف شده است اگر چه بر اساس شواهد و قرائن موجود با رویدادی به نام تغییرات اقلیمی که آن هم از قضا ناشی از اشتباهات بشر است، تشدید شده اما بی‌تردید یکی از ویژگی‌های اقلیمی کشور ما از گذشته‌های دور تاکنون بوده و هست، اما پیشینیان ما و با سطح علم وتکنولوژی‌های زمان خودشان راهکارهای مناسبی برای فائق آمدن و یا تعدیل مشکلاتش اندیشیده بودند. حال که سطح آگاهی و فناوری بشر با آن زمان قابل مقایسه نیست، مسلما راهکارهای مناسب‌تری برای حل این پدیده وجود دارد که در دنیا هم شاهد تجارب موفق آن هستیم.

بنابر نظر کارشناسان، یکی از مشکلات بزرگ کشاورزی در ایران مدیریت ناکارمد منابع است که علاوه بر آب، عوامل مهم دیگری چون نیروی انسانی و خاک را هم شامل می‌شود که باید برای این معضل چاره‌ای اندیشید و اساسی‌ترین راهبرد برای نیل به این هدف گذر از کشاورزی معیشتی به کشاورزی تجاری یا تولید محصولات کشاورزی در مقیاس صنعتی البته با اتخاذ تدابیر زیست‌محیطی و سایر تدابیر لازم است. چه آنکه گفته می‌شود بیش از 70 درصد اراضی کشاورزی ایران زیر 5 هکتار مساحت دارند که تولید محصول در این مزارع خرد توجیه اقتصادی برای تولید در مقیاس تجاری را ندارد. پس گام اول ادغام و یکپارچه‌سازی این مزارع خرد است.

در همین چارچوب می‌توان مدیریت منابع آبی را بسیار بهبود بخشید؛ چه‌آنکه در این صورت با کشاورزی مدرن، اقتصادی و توانمندی مواجهیم که خود را بهتر با محدودیت‌های آبی اقلیم ما تطبیق می‌دهد. چه‌آنکه برای کاهش هدر رفت آب و بهره‌وری بهتر از آن علاوه بر آموزش نیاز به استفاده از تکنولوژیست و تکنولوژی هم نیازمند سرمایه است، اما باید پرسید کشاورزی که درآمدش به علت معیشتی بودن شغلش کفاف هزینه‌های جاری زندگی شخصی‌اش را نمی‌دهد چگونه می‌تواند، تکنولوژی‌های روز را که نیازمند سرمایه‌ی هنگفتی به نسبت درآمدش است را در مزرعه‌اش پیاده‌سازی کند!؟خاصه آنکه حتی با کاهش سرمایه‌گذاری در بخش کشاورزی نسبت به سالیان قبل هم مواجهیم. پس اولین گام توانمندسازی بخش کشاورزیست که ضمن آگاهی‌بخشی و آموزش فعالان این بخش، حمایت‌های مالی و فنی دولت را هم به شدت می‌طلبد.

در این صورت شاهد حرکت بخش کشاورزی سنتی کنونی کشور به سمت کشاورزی پایدار خواهیم بود به گونه‌ای که ضمن حفاظت از منابع طبیعی فعلی و در راس آن منابع آبی، توان برآورده‌سازی نیازهای غذایی کشور برای نسل فعلی و آینده را خواهد داشت. در این صورت است که می‌توان از افزایش بهره‌وری از منابع به ویژه منابع آبی کشور، حفظ محیط‌زیست و رفاه اقتصادی و اجتماعی و فواید دیگر سخن گفت. اماباید بدانیم که زمان برای ما در این باب در حال سپری شدن است و هرچه دیرتر بجنبیم خسارت سنگین‌تر و راه جبران سخت‌تر خواهد شد و یکی از فاجعه‌بارترین تبعاتش این است که ورشکستگی کامل آبی در انتظارمان خواهد بود.