تقویت بازدارندگی کیفری در سازمان‌ها

پذیرش این مسئولیت در حقوق ایران، به‌ویژه بر اساس ماده ۱۴۳ قانون مجازات اسلامی، نشان‌دهنده تحولی مهم در نگاه قانون‌گذار به جرایم شرکتی و سازمانی است؛ تحولی که هدف آن افزایش بازدارندگی، جلوگیری از فرار نهادهای متخلف از مسئولیت و تقویت پاسخ‌گویی در ساختارهای حقوقی و اقتصادی است.

گسترش جرایم در بستر ساختارهای سازمانی

گسترش فعالیت‌های اقتصادی، صنعتی و تجاری نشان داد که بسیاری از جرایم مهم، نه صرفاً توسط یک فرد، بلکه در بستر سازمانی و در راستای منافع یک نهاد حقوقی ارتکاب می‌یابند. جرایمی مانند فساد اقتصادی، پول‌شویی، قاچاق، جرایم مالیاتی، تخلفات زیست‌محیطی، جرایم بورسی و سوءاستفاده‌های شرکتی، معمولاً در قالب ساختارهای سازمانی رخ می‌دهند. در چنین شرایطی، اگر مسئولیت کیفری فقط متوجه مدیر یا کارمند خاطی باشد، بخش مهمی از واقعیت مجرمانه نادیده گرفته می‌شود؛ زیرا ممکن است شخص حقوقی از جرم منتفع شده باشد یا جرم در نتیجه سیاست‌ها، ضعف نظارت، ساختار معیوب یا تصمیمات کلان آن نهاد واقع شده باشد.

مبنای قانونی مسئولیت کیفری اشخاص حقوقی در ایران

در همین راستا، قانون‌گذار ایران با پذیرش مسئولیت کیفری اشخاص حقوقی، گامی مهم در جهت انطباق حقوق کیفری با واقعیت‌های اجتماعی و اقتصادی برداشته است. ماده ۱۴۳ قانون مجازات اسلامی مصوب ۱۳۹۲ در این زمینه اهمیت ویژه‌ای دارد. بر اساس این ماده، اصل بر مسئولیت کیفری شخص حقیقی است؛ اما اگر نماینده قانونی شخص حقوقی به نام یا در راستای منافع شخص حقوقی مرتکب جرم شود، شخص حقوقی نیز دارای مسئولیت کیفری خواهد بود. بنابراین، قانون‌گذار میان رفتار شخص حقیقی و منافع یا عنوان شخص حقوقی ارتباط برقرار کرده و در صورت تحقق این شرایط، شخص حقوقی را نیز قابل مجازات دانسته است. نکته مهم در ماده ۱۴۳ این است که مسئولیت کیفری شخص حقوقی جایگزین مسئولیت شخص حقیقی نمی‌شود، بلکه در کنار آن قرار می‌گیرد. به عبارت دیگر، اگر مدیر، نماینده یا مأمور یک شرکت مرتکب جرم شود، شخص مرتکب همچنان مسئولیت کیفری دارد؛ اما چنانچه جرم به نام شخص حقوقی یا در راستای منافع آن انجام شده باشد، شرکت یا مؤسسه نیز از مسئولیت مبرا نخواهد بود. این رویکرد باعث می‌شود که اشخاص حقوقی نتوانند با پنهان شدن پشت شخصیت مستقل حقوقی، از پیامدهای کیفری رفتارهای مجرمانه فرار کنند.

نقش مسئولیت کیفری سازمان‌ها در افزایش بازدارندگی

پذیرش مسئولیت کیفری اشخاص حقوقی آثار مهمی در نظام عدالت کیفری دارد. نخستین اثر آن، افزایش بازدارندگی است. اگر تنها مدیر یا کارمند متخلف مجازات شود، ممکن است شخص حقوقی همچنان از منافع حاصل از جرم بهره‌مند بماند. اما هنگامی که خود نهاد نیز در معرض مجازات قرار می‌گیرد، انگیزه شرکت‌ها و سازمان‌ها برای ایجاد نظام‌های نظارتی، رعایت مقررات، آموزش کارکنان و پیشگیری از تخلف افزایش می‌یابد. به همین دلیل، مسئولیت کیفری اشخاص حقوقی ابزاری مهم برای تقویت فرهنگ شفافیت و پاسخ‌گویی در محیط‌های اقتصادی و اداری است. دومین اثر مهم این نهاد، تحقق عدالت کیفری در جرایم سازمان‌یافته و شرکتی است. در بسیاری از موارد، جرم نتیجه تصمیم یک فرد نیست، بلکه حاصل مجموعه‌ای از تصمیمات، سیاست‌ها و منافع سازمانی است. برای نمونه، اگر یک شرکت برای کاهش هزینه‌ها، عامدانه مقررات ایمنی یا زیست‌محیطی را نادیده بگیرد، نمی‌توان مسئولیت را فقط متوجه یک کارمند جزء دانست. در چنین مواردی، شخص حقوقی به‌عنوان ساختاری که از تخلف سود برده یا زمینه وقوع آن را فراهم کرده، باید پاسخ‌گو باشد.

چالش انتساب رفتار مجرمانه به شخص حقوقی

البته مسئولیت کیفری اشخاص حقوقی با چالش‌هایی نیز همراه است. مهم‌ترین چالش، تعیین معیار انتساب جرم به شخص حقوقی است. از آنجا که شخص حقوقی وجود فیزیکی و اراده انسانی مستقیم ندارد، باید مشخص شود که رفتار کدام اشخاص حقیقی را می‌توان رفتار شخص حقوقی دانست. قانون‌گذار ایران در ماده ۱۴۳ از عنوان «نماینده قانونی شخص حقوقی» استفاده کرده است. این تعبیر نشان می‌دهد که صرف ارتکاب جرم توسط هر کارمند یا عضو سازمان، برای مسئول شناختن شخص حقوقی کافی نیست؛ بلکه باید جرم توسط شخصی انجام شود که اختیار نمایندگی، مدیریت یا اقدام به نام شخص حقوقی را داشته باشد و جرم نیز در راستای منافع آن شخص حقوقی یا به نام او واقع شده باشد.

مجازات‌های متناسب با ماهیت اشخاص حقوقی

از سوی دیگر، مجازات اشخاص حقوقی نیز باید با ماهیت آن‌ها سازگار باشد. روشن است که مجازات‌هایی مانند حبس یا شلاق نسبت به شخص حقوقی قابل اعمال نیست. به همین دلیل، قانون‌گذار برای اشخاص حقوقی مجازات‌هایی مانند انحلال، مصادره اموال، جزای نقدی، ممنوعیت از فعالیت، ممنوعیت از دعوت عمومی برای افزایش سرمایه، ممنوعیت از صدور برخی اسناد تجاری و انتشار حکم محکومیت را پیش‌بینی کرده است. این نوع ضمانت‌اجراها متناسب با شخصیت اعتباری و اقتصادی اشخاص حقوقی طراحی شده‌اند و هدف آن‌ها، محروم کردن نهاد متخلف از امکان ادامه رفتار مجرمانه یا بهره‌برداری از منافع جرم است.

مسئولیت کیفری اشخاص حقوقی؛ ضرورتی برای کارآمدی نظام کیفری

ماده ۱۴۳ قانون مجازات اسلامی را می‌توان یکی از مقررات مهم در زمینه توسعه پاسخ‌گویی کیفری دانست؛ مقرره‌ای که با گسترش دامنه مسئولیت از فرد به سازمان، تلاش می‌کند عدالت کیفری، بازدارندگی و نظم عمومی اقتصادی را بهتر تأمین کند. با این حال، اجرای مؤثر این نهاد نیازمند دقت قضایی در تشخیص رابطه میان جرم، نماینده قانونی و منافع شخص حقوقی است. اگر این رابطه به‌درستی احراز نشود، ممکن است از یک‌سو اشخاص حقوقی بی‌جهت مجازات شوند و از سوی دیگر، نهادهای متخلف از مسئولیت واقعی خود بگریزند. بنابراین، مسئولیت کیفری اشخاص حقوقی باید با رعایت اصل قانونی بودن جرم و مجازات، اصل شخصی بودن مسئولیت کیفری و ضرورت احراز انتساب جرم اعمال شود. تنها در این صورت است که این نهاد می‌تواند نقش واقعی خود را در پیشگیری از جرایم شرکتی و تقویت پاسخ‌گویی سازمانی ایفا کند.

روزنامه صبح ساحل