تاب‌آوری هند در تنگنای تنگه

این تنگه به عنوان یک گلوگاه حیاتی در سیستم انرژی جهانی، ترانزیت تقریباً یک پنجم از عرضه نفت جهان را تسهیل می‌کند. بنابراین، هرگونه محدودیتی، بی‌ثباتی فوری در بازارهای جهانی انرژی ایجاد و باعث نوسانات قیمت و وقفه در عرضه می‌شود. در این میان، پیامدهای چنین اختلالی به ویژه برای هند قابل توجه است. وابستگی هند به انرژی وارداتی، به عنوان یکی از سریع‌ترین اقتصادهای بزرگ در حال رشد جهان و سومین مصرف‌کننده بزرگ نفت خام، آن را در معرض شوک‌های خارجی ناشی از بحران‌های ژئوپلیتیکی قرار می‌دهد. در ادامه، پیامدهای مهم آن بر اقتصاد کلان، از جمله فشارهای تورمی، ناترازی بخش خارجی، نوسانات ارزی، اختلالات بخشی و تعدیل‌های ساختاری بلندمدت بررسی می‌شود.

اهمیت راهبردی تنگه هرمز

تنگه هرمز جایگاه محوری در ژئوپلیتیک انرژی جهانی دارد. این تنگه با اتصال خلیج فارس به بازارهای بین‌المللی، به عنوان مسیر اصلی صادرات برای کشورهای عمده تولیدکننده نفت مانند عربستان سعودی، عراق، کویت و امارات متحده عربی عمل می‌کند. تقریباً ۲۰ درصد از مصرف نفت خام جهان از این آبراه باریک عبور می‌کند. آسیب‌پذیری راهبردی این تنگه در محدودیت‌های جغرافیایی آن نهفته است. در باریک‌ترین نقطه، عرض آن تنها حدود ۲۱ مایل است که آن را در معرض اختلالات نظامی و لجستیکی قرار می‌دهد. حتی یک محاصره محدود، ریسک سیستماتیک را به زنجیره‌های تأمین جهانی وارد می‌کند. نتیجه این روند نه تنها اختلال فیزیکی، بلکه افزایش نگرانی بازار است که نوسانات قیمت را تشدید می‌کند.

امنیت انرژی هند

براساس گزارش مؤسسه مطالعات جنوب آسیا؛ آسیب‌پذیری هند در برابر بحران تنگه هرمز ریشه در وابستگی ساختاری آن به انرژی وارداتی دارد. تقریباً ۸۵ درصد از نیازهای نفت خام هند از طریق واردات تأمین می‌شود که بخش مهم آن از منطقه خلیج فارس سرچشمه می‌گیرد. در فوریه ۲۰۲۶، هند تقریباً ۹۱ درصد از نیاز نفت خام خود را وارد کرد که حدود نیمی از آن از غرب آسیا بود. در نتیجه، فوری‌ترین و محسوس‌ترین تأثیر انسداد تنگه هرمز، افزایش قیمت جهانی نفت خام است. این یک واقعیت بوده که اختلال در گلوگاه‌های اصلی ترانزیت معمولاً به دلیل محدودیت عرضه و افزایش بی‌ثباتی، منجر به افزایش شدید قیمت‌ها می‌شود. برآوردهای اخیر نشان می‌دهد که قیمت نفت خام از میانگین حدود ۷۵ تا ۸۰ دلار در هر بشکه به بالای ۹۵ تا ۱۰۰ دلار آمریکا در هر بشکه افزایش یافت که نشان دهنده رشد تقریباً ۲۵ تا ۳۰ درصدی در بازه کوتاه است. هند تقریباً ۴.۵ تا ۵ میلیون بشکه در روز واردات دارد که سالانه حدود ۱.۷ تا ۱.۸ میلیارد بشکه می‌شود.

براساس محاسبات، هر ۱۰ دلار افزایش قیمت نفت خام برای هر بشکه، هزینه واردات سالانه هند را تقریباً ۱۳ تا ۱۵ میلیارد دلار آمریکا افزایش می‌دهد؛ بنابراین، افزایش اخیر قیمت نفت خام در محدوده ۲۰ تا ۲۵ دلار احتمالا هزینه واردات را ۲۶ تا ۴۰ میلیارد دلار افزایش داده و تراز حساب جاری را بدتر می‌کند. این امر به تنهایی می‌تواند کسری حساب جاری را حدود ۰.۸ تا ۱.۲ درصد از تولید ناخالص داخلی افزایش دهد. همچنین فشار بر روپیه و کاهش ذخایر ارزی را توضیح می‌دهد. پیامدهای کلان اقتصادی چنین افزایشی در هزینه واردات قابل ردیابی و آن «افزایش کسری حساب جاری، فشار بر روپیه و تشدید فشار مالی» است. تراز تجاری هند به نوسانات قیمت نفت بسیار حساس است. طبق گزارش بانک جهانی، افزایش قیمت کالاها، تراز تجاری را در کشورهای واردکننده انرژی بدتر می‌کند. هزینه‌های بالاتر واردات، همراه با کاهش رقابت‌پذیری صادرات به دلیل افزایش هزینه‌های ورودی، به تشدید کسری تجاری و عدم تعادل حساب جاری کمک و اغلب منجر به کاهش ارزش روپیه هند می‌شود. صندوق بین‌المللی پول گزارش داده که ارزهای بازارهای نوظهور به ویژه در دوره‌های‌ عدم قطعیت جهانی آسیب‌پذیر هستند. علاوه بر این، ذخایر ارزی هند کاهش ملایمی را تجربه و در یک دوره کوتاه به ۱۵ تا ۲۰ میلیارد دلار رسید، که نشان دهنده افزایش پرداخت‌های وارداتی و مداخلات بانک مرکزی هند برای تثبیت ارز است. هرچند ذخایر ارزی کافی است، اما این کاهش نشان‌دهنده افزایش آسیب‌پذیری خارجی تحت شوک‌های پایدار قیمت انرژی است. در واکنش به این موضوع، دولت هند دست به تعدیل‌های مالی، از جمله کاهش عوارض گمرکی و منطقی‌سازی مالیات‌های غیرمستقیم بر فرآورده‌های نفتی زده است که در نتیجه بار مالیاتی مؤثر بر پالایشگاه‌ها و مصرف‌کنندگان را کاهش داده تا از فشارهای تورمی بکاهد. اگرچه چنین اقداماتی تسکین کوتاه‌مدتی را فراهم می‌کنند، اما درآمد دولت را نیز کاهش و در نتیجه مدیریت مالی را پیچیده‌تر می‌کنند.

آسیب‌پذیری‌های گازی

وابستگی هند به واردات گاز طبیعی مایع (LNG) و گاز مایع (LPG) این کشور را بیش از پیش در معرض خطر قرار می‌دهد. دهلی بیش از ۵۰ تا ۶۰ درصد از مصرف LPG خود را وارد می‌کند که بیشتر آن از طریق تنگه هرمز ترانزیت می‌شود. بنابراین، اختلالات منجر به محدودیت‌های عرضه وعدم دسترسی به LPG خانگی، به ویژه در مناطق وابسته به واردات شده است. پیامدهای این امر فراتر از خانوارها است، برای نمونه گاز طبیعی یک نهاده حیاتی در تولید کود است و افزایش قیمت گاز، هزینه نهاده‌های کشاورزی را افزایش و به طور بالقوه بر تورم مواد غذایی و درآمد روستاییان تأثیر می‌گذارد.

اختلالات و زنجیره تامین

انسداد تنگه هرمز پیامدهای قابل توجهی برای کشتیرانی و لجستیک جهانی دارد. افزایش ریسک ژئوپلیتیکی منجر به افزایش حق بیمه و هزینه‌های حمل و نقل می‌شود و چنین اختلالاتی کارایی زنجیره تأمین را کاهش و هزینه‌های تجارت جهانی را افزایش می‌دهد. این اختلالات برای هند فراتر از واردات انرژی، به کودها، پتروشیمی‌ها و مواد اولیه صنعتی نیز گسترش یافته است. بخش‌های صادراتی نیز با چالش‌های لجستیکی مواجه هستند که رقابت‌پذیری در بازارهای بین‌المللی را کاهش می‌دهد.

حواله‌های مهاجران

روابط اقتصادی هند با کشورهای حوزه خلیج فارس توسط نیروی کار مهاجران تقویت می‌شود. هند بزرگترین دریافت‌کننده وجوه ارسالی در سطح جهان است که سهم قابل توجهی از آن از کشورهای حوزه خلیج فارس ناشی می‌شود. بی‌ثباتی اقتصادی در منطقه احتمالا فرصت‌های شغلی برای کارگران هندی را کاهش و منجر به افت جریان وجوه ارسالی شود. در سناریوهای بدتر، مهاجرت معکوس رخ دهد و فشار بیشتری بر بازار کار و اقتصاد داخلی هند وارد کند.

واکنش‌های سیاستی هند

در واکنش به اختلالات اقتصادی ناشی از محاصره تنگه هرمز، دهلی یک راهبرد چندلایه اتخاذ کرده که ترکیبی از اقدامات تثبیت کوتاه‌مدت با تعدیل‌های ساختاری بلندمدت است. این واکنش‌ها هم فوریت شوک انرژی و هم ضرورت کاهش آسیب‌پذیری سیستمی را منعکس می‌کنند.

یکی از مهم‌ترین واکنش‌های سیاسی، تنوع‌بخشی به منابع واردات نفت خام بوده است. هند که از نظر تاریخی به منطقه خلیج فارس وابسته بوده، اکنون واردات نفت خام از تأمین‌کنندگان جایگزین مانند روسیه و ایالات متحده و همچنین تولیدکنندگان آفریقایی را تقویت کرده است. این تغییر، وابستگی بیش از حد به یک منطقه ژئوپلیتیکی را کاهش و امنیت تأمین را افزایش می‌دهد.

در سال‌های اخیر، واردات نفت با تخفیف از روسیه نقش تثبیت‌کننده‌ای در سبد انرژی هند داشته است. به طور مشابه، افزایش تعامل با ایالات متحده، زنجیره‌های تأمین را متنوع کرده و تولیدکنندگان آفریقایی از جمله نیجریه و آنگولا، نیز به عنوان تأمین‌کنندگان مکمل ظهور کرده‌اند. با این حال، تنوع‌بخشی بدون محدودیت نیست. چالش‌های لجستیکی، تفاوت در کیفیت نفت خام و سازگاری با پالایش، میزان تغییر جهت سریع واردات را محدود می‌کند. با این وجود، تنوع‌بخشی همچنان یک مانع حیاتی در برابر ریسک ژئوپلیتیکی است.

ذخایر استراتژیک نفت

هند ذخایر استراتژیک نفت (SPR) را در برابر اختلالات کوتاه مدت عرضه افزایش داده است. این ذخایر که در مکان‌های کلیدی نگهداری می‌شوند، برای تأمین منابع اضطراری در صورت شوک‌های عرضه یا افزایش ناگهانی قیمت طراحی شده‌اند. اگرچه، در حال حاضر ظرفیت ذخایر استراتژیک هند تنها تعداد محدودی از روزهای مصرف را پوشش می‌دهد، اما نقش مهمی در تثبیت بازارها در طول بحران‌ها ایفا می‌کند. دولت همچنین گسترش ظرفیت ذخیره‌سازی و مشارکت در سرمایه‌گذاری دولتی-خصوصی را برای افزایش سطح ذخایر بررسی کرده است. با این حال، ذخایر استراتژیک ذاتاً یک راه‌حل موقت هستند و می‌توانند اختلالات فوری را کاهش دهند، اما نمی‌توانند محدودیت‌های عرضه طولانی‌مدت یا قیمت‌های بالای پایدار را جبران کنند. اثربخشی آن‌ها به آزادسازی به موقع و مدیریت کارآمد بستگی دارد.

تعامل دیپلماتیک

واکنش هند شامل تعادل دیپلماتیک نیز می‌شود. حفظ روابط سازنده با قدرت‌های غربی و کشورهای کلیدی خلیج فارس برای تضمین واردات بی‌وقفه انرژی ضروری است. هند به طور سنتی سیاست استقلال راهبردی را دنبال کرده که این امر امکان می‌دهد تا همزمان با ایالات متحده، ایران و کشورهای شورای همکاری خلیج فارس تعامل داشته باشد. این رویکرد به هند اجازه می‌دهد تا ترتیبات مطلوبی برای تأمین انرژی فراهم، عبور ایمن کشتی‌ها از مناطق مورد مناقشه را تضمین و از منافع جمعیت کثیر مهاجران خود در خلیج فارس محافظت کند. تعامل دیپلماتیک همچنین به مجامع چندجانبه و ابتکارات دریایی با هدف حفظ آزادی ناوبری در خطوط دریایی حیاتی گسترش می‌یابد.

ابتکارات گذار انرژی

بحران کنونی، فوریت تسریع گذار هند به انرژی‌های تجدیدپذیر را تقویت کرده است. طرح‌هایی مانند ابتکارات اتحادیه بین‌المللی انرژی خورشیدی با هدف گسترش ظرفیت انرژی خورشیدی و کاهش وابستگی به سوخت‌های فسیلی انجام می‌شود. هند پیشرفت قابل توجهی در گسترش ظرفیت انرژی‌های تجدیدپذیر، به ویژه در انرژی خورشیدی و بادی داشته است.

ترویج حمل و نقل الکتریکی، هیدروژن سبز و بهره‌وری انرژی، این گذار را تکمیل می‌کند. اما این گذار همچنان تدریجی و سوخت‌های فسیلی همچنان بر سبد انرژی هند تسلط دارند و زیرساخت‌های تجدیدپذیر نیازمند سرمایه‌گذاری قابل توجه و پیشرفت فناوری هستند. با این وجود، بحران کنونی به عنوان کاتالیزوری برای تسریع این تغییر عمل می‌کند.

نتیجه‌گیری

جنگ ایالات متحده و ایران و محاصره تنگه هرمز، یک چالش اقتصادی چندوجهی برای هند است که امنیت انرژی در کانون این چالش قرار دارد و به عنوان کانال اصلی انتقال برای اختلالات اقتصاد کلان عمل می‌کند. این بحران فشارهای تورمی را تشدید، عدم تعادل‌های خارجی را گسترش و بخش‌های متعددی را مختل کرده است. همچنین آسیب‌پذیری‌های مربوط به وابستگی به انرژی و پیوندهای خارجی را آشکار ساخته است. هرچند هند راهبردهای کاهش مصرف را اتخاذ کرده، اما ماهیت ساختاری وابستگی انرژی آن همچنان نگران‌کننده است.

بنابراین، این بحران، نیاز به یک رویکرد جامع به امنیت انرژی، از جمله تنوع‌بخشی، برنامه‌ریزی راهبردی و گذار سریع به انرژی‌های تجدیدپذیر را آشکار می‌کند. در نهایت، محاصره تنگه هرمز یادآور ارتباط عمیق بین ژئوپلیتیک و ثبات اقتصادی است. تقویت تاب‌آوری در برابر چنین شوک‌هایی برای مسیر اقتصادی بلندمدت هند بسیار مهم خواهد بود.

روزنامه صبح ساحل