بی‌خبری مسئولان از حیات وحش هرمزگان

نماد حیات‌وحش هرمزگان؛ غریبه در خانه خودش

«مگر هرمزگان خرس دارد؟» این پرسشی است که به گفته مرتضی آریانژاد، مدیر مؤسسه حامیان حیات‌وحش هرموز، یکی از مسئولان دولتی استان هنگام برگزاری نمایشگاه حیات‌وحش مطرح کرده بود. جمله‌ای کوتاه اما تکان‌دهنده که شاید بهتر از هر گزارش کارشناسی، وضعیت حفاظت از حیات‌وحش در هرمزگان را توضیح دهد.

خرس سیاه آسیایی نماد حیات‌وحش هرمزگان است؛ گونه‌ای که پراکندگی جهانی آن از ژاپن آغاز می‌شود و پس از عبور از شرق آسیا، هند و پاکستان، به ایران می‌رسد. هرمزگان و جنوب شرق ایران، غربی‌ترین محدوده پراکنش این گونه در جهان به شمار می‌روند. با این حال، بسیاری از مردم استان از وجود آن بی‌اطلاع‌اند و به نظر می‌رسد بخشی از مدیران نیز شناخت چندانی از این سرمایه ملی ندارند.

زنگ خطر برای آخرین خرس‌های هرمزگان؛ چرا کسی نمی‌شنود؟

آریانژاد می‌گوید تقریباً هر سال دست‌کم یک خرس سیاه از طبیعت هرمزگان حذف می‌شود؛ یا در نتیجه تعارض با انسان کشته می‌شود یا قربانی تخریب زیستگاه‌ها.چند سال قبل یک توله خرس در رودان پیدا شد؛ توله‌ای که به احتمال زیاد پس از کشته شدن مادرش سرگردان شده بود. حالا نیز چند توله خرس در پرونده‌های قاچاق کشف شده‌اند؛ توله‌هایی که برای جدا کردنشان از طبیعت، به احتمال زیاد مادرانشان کشته شده‌اند. اگر منشأ این قاچاق‌ها ایران باشد، ماجرا تنها یک تخلف نیست؛ بلکه حذف مستقیم چندین قلاده از جمعیتی است که همین حالا نیز در وضعیت بحرانی قرار دارد.

سؤال اینجاست: چرا درباره چنین رخدادهایی هیچ حساسیت عمومی و مدیریتی شکل نمی‌گیرد؟ اگر همین اتفاق برای گونه‌ای مشهورتر رخ می‌داد، آیا باز هم چنین سکوتی حاکم بود؟

خرس‌ها می‌میرند، معادن مجوز می‌گیرند

مهم‌ترین عامل افزایش تعارض میان خرس و انسان در رودان، از نگاه فعالان محیط‌زیست، تخریب زیستگاه‌های طبیعی است.

خرس سیاه بیش از ۹۰ درصد رژیم غذایی گیاهی دارد و وابستگی زیادی به نخلستان‌های کوهستانی، خرما و دیگر منابع طبیعی منطقه دارد. اما وقتی زیستگاه‌ها زیر فشار فعالیت‌های معدنی کوچک و بزرگ تکه‌تکه و تخریب می‌شوند، حیوان ناچار است به باغ‌ها و دامداری‌ها نزدیک شود.

در چنین شرایطی، پرسش مهم از استانداری هرمزگان و اداره کل صنعت، معدن و تجارت این است: هنگام صدور مجوزهای جدید معدنی در مناطق حساس رودان، چه میزان به پیامدهای زیست‌محیطی این تصمیم‌ها توجه شده است؟ آیا ارزش زیستگاهی مناطقی که آخرین پناهگاه خرس سیاه هستند، در محاسبات توسعه دیده می‌شود یا فقط ذخایر معدنی روی نقشه‌ها اهمیت دارند؟اگر نتیجه توسعه، حذف تدریجی گونه‌ای باشد که در آستانه انقراض قرار دارد، آیا نباید درباره مدل توسعه تجدیدنظر کرد؟

مردم هزینه می‌دهند، دستگاه‌ها تماشا می‌کنند

در شرایطی که نهادهای مسئول باید در خط مقدم حفاظت از حیات‌وحش باشند، بخش مهمی از اقدامات حفاظتی در هرمزگان با هزینه و تلاش مردم انجام شده است.

به گفته آریانژاد، سال گذشته برای احیای نخلستان‌های کوهستانی و بازسازی منابع غذایی خرس سیاه حدود ۶۰۰ میلیون تومان از کمک‌های مردمی جمع‌آوری شد. پروژه‌ای که هدف آن کاهش تعارض خرس و انسان بود.

اما پرسش اینجاست: سهم دستگاه‌های دولتی چه بود؟ چرا حفاظت از گونه‌ای که متعلق به همه مردم ایران است، باید عمدتاً بر دوش فعالان محیط‌زیست و خیرین باشد؟ چرا پروژه‌هایی که مستقیماً به بقای یک گونه در خطر انقراض کمک می‌کنند، از حمایت جدی و مستمر برخوردار نیستند؟

نمایشگاه حیات‌وحش بدون حضور مدیران شهری!

در حالی که مسئولان بارها از اهمیت فرهنگ‌سازی سخن می‌گویند، نخستین نمایشگاه عکس حیات‌وحش هرمزگان در بندرعباس برگزار شد اما به گفته برگزارکنندگان، شهرداری و شورای شهر که دعوت رسمی دریافت کرده بودند، حضوری در این رویداد نداشتند.

این غیبت فقط یک اتفاق تشریفاتی نیست؛ نشانه‌ای از شکاف عمیق میان مدیریت شهری و موضوعات محیط‌زیستی است.

شهرداری‌ها برای ساخت المان‌های مختلف هزینه می‌کنند، اما هنوز در بسیاری از نقاط استان حتی یک نماد جدی از خرس سیاه آسیایی، این گونه شاخص هرمزگان، دیده نمی‌شود. چگونه می‌توان انتظار داشت مردم از چیزی حفاظت کنند که اساساً آن را نمی‌شناسند؟

محیط‌زیست کجای این ماجرا ایستاده است؟

انتقاد فعالان محیط‌زیست تنها متوجه بخش معدن یا مدیریت شهری نیست. آنها از کمبود همکاری و مشارکت مؤثر در برخی پروژه‌های حفاظتی نیز گلایه دارند.

آریانژاد می‌گوید در مواردی که همکاری میان مؤسسه و اداره کل محیط‌زیست شکل گرفته، نتایج مثبتی حاصل شده است؛ از جمله مستحکم‌سازی آغل‌های دامداران برای کاهش حمله خرس‌ها. اما این همکاری‌ها استمرار نداشته و بسیاری از برنامه‌های بعدی نیمه‌کاره مانده‌اند.

واقعیت این است که حفاظت از گونه‌ای در وضعیت بحرانی، نیازمند حضور میدانی، برنامه‌ریزی مستمر و حمایت عملی است؛ نه صرفاً ثبت آمار و برگزاری جلسات.

امروز مسئله فقط یک خرس نیست؛ مسئله از دست رفتن بخشی از هویت طبیعی هرمزگان است.خرس سیاه آسیایی هنوز فرصت بقا دارد، اما این فرصت نامحدود نیست. هر مجوزی که بدون توجه به ارزش زیستگاه صادر شود، هر پروژه حفاظتی که به دلیل کمبود حمایت متوقف بماند و هر مدیری که اهمیت موضوع را نادیده بگیرد، یک گام دیگر این گونه را به لبه انقراض نزدیک‌تر می‌کند.سال‌ها بعد شاید بتوان درباره خرس سیاه هرمزگان نیز مانند شیر ایرانی و ببر مازندران گزارش نوشت؛ اما آن زمان دیگر چیزی برای حفاظت باقی نخواهد ماند. سؤال این است که آیا مسئولان می‌خواهند پیش از رسیدن به آن نقطه اقدام کنند، یا قرار است باز هم پس از وقوع فاجعه به دنبال مقصر بگردند؟

پارک ساوانا برای حیوانات آفریقا؛ خرس هرمزگان در فراموشی

در بندرعباس برای حیوانات آفریقایی المان و نماد ساخته می‌شود، اما خرس سیاه آسیایی؛ گونه‌ای که نماد حیات‌وحش هرمزگان و آخرین جمعیت آن در غرب جهان است، حتی جایگاهی در فضاهای شهری استان ندارد. بسیاری از مردم هنوز نمی‌دانند چنین گونه ارزشمندی در کوهستان‌های هرمزگان زندگی می‌کند.سؤال اینجاست؛ چرا برای گونه‌های غیربومی هزینه می‌شود، اما خرس سیاه هرمزگان همچنان نادیده گرفته شده است؟ اگر امروز برای حفاظت و معرفی این گونه اقدامی نشود، فردا دیگر چیزی جز حسرت و گزارش‌های انقراض باقی نخواهد ماند.

به گفته آریانژاد، مدت‌هاست تلاش می‌شود جلسه‌ای با استاندار و مدیران صنعت، معدن و تجارت هرمزگان درباره وضعیت خرس سیاه و مجوزهای معدنی در زیستگاه آن برگزار شود، اما این جلسات یا تشکیل نشده یا به نتیجه نرسیده و هشدارها همچنان بی‌پاسخ مانده است.

روزنامه صبح ساحل