گرگ و میش توافق

اظهارات اخیر ترامپ نشان می‌دهد که وی خواهان دستیابی به یک توافق است و انتظار دارد آن را به زودی نهایی کند و از ایجاد دوباره‌ی تنش دوری می‌کند (در حالی که گزینه نظامی را روی میز دارد)اما می‌خواهد چند بند کلیدی، به ویژه در مورد مواد هسته‌ای ایران، تقویت شود. به گفته دو مقام آمریکایی، درخواست ترامپ باعث آغاز دور تازه‌ای از رفت و آمدهای دیپلماتیک میان طرفین شده که ممکن است چندروز ادامه یابد. هم‌چنین یک منبع آگاه و مقام ارشد دولت ترامپ به خبرنگاران اعلام کرده‌اند که ترامپ هم‌چنان خواهان دستیابی به یک توافق است و انتظار دارد آن را به زودی نهایی کند، اما بر تقویت بند‌های مربوط به مواد هسته‌ای تاکید دارد. در نسخه فعلی این تفاهم‌نامه ایران متعهد به عدم پیگیری تولید و ساخت سلاح هسته‌ای شده و جزئیات اجرایی مشخصی برای آن تعیین نشده. توافق اولیه همچنین دوره‌ای 60 روزه برای مذاکره درباره اورانیوم غنی شده و محدودیت غنی‌سازی آینده پیش‌بینی کرده است. ترامپ می‌خواهد این بخش دقیق‌تر شود، به ویژه نحوه تحویل مواد و زمان بندی آن. ترامپ پیش از این جلسه اعلام کرده بود که تنها توافقی را قبول می‌کند که برای آمریکا مفید باشد، خطوط قرمز او را تامین کند و تضمین دهد که ایران هرگز به سلاح هسته‌ای دست نیابد. پس از جلسه ، کاخ سفید تاکید کرد که رئیس جمهور اصلا عجله‌ای برای مذاکره ندارد و منتظر نسخه‌ای است که در آن بتوان به یک توافق همه‌جانبه با ایران برسد. با این اوصاف، مقامات آمریکایی امیدوارند در آغاز هفته آینده به نتیجه برسند و اعلام کرده‌اند «توافقی حاصل خواهد شد».

کاخ سفید ادعاهای برخی رسانه‌های ایرانی مبنی بر آزادسازی میلیاردها دلار دارایی مسدود شده را رد کرده است. واشنگتن تاکید دارد که هیچ پول نقدی تا اطلاع ثانوی مبادله نخواهد شد و تحریم‌ها بدون آزمایش‌های راستی‌آزمایی لغو نخواهند شد. این موضع نشان دهنده رویکرد «صلح از طریق قدرت» است: فشار دیپلماتیک همراه با حفظ گزینه نظامی.وزیر دفاع آمریکا نیز اعلام کرده نیروهایش آماده از سرگیری عملیات هستند اگر مذاکرات به بن بست برسد.

مقامات ایرانی نیز به رسانه‌های دولتی اعلام کرده‌اند متن نهایی هنوز از سوی تهران تایید نشده، هرچند برخی منابع آمریکایی پیش‌تر مدعی آمادگی اولیه ایران برای امضا بودند و تنها امضای ترامپ باقی مانده بود. این اختلاف نظر بر سر جزئیات، فضایی از ابهام ایجاد کرده که مذاکرات را به مرحله حساس‌تری برده است.

خواست آمریکا برای مذاکره: فرصت یا فشار؟

آمریکا به طور واضح خواستار ادامه مذاکره است. ترامپ چندین بار تاکید کرده که مذاکرات «سازنده» بوده اما باید «زمان بگذارند و درست انجام شود». تیم مذاکره‌کننده‌ی او که شامل افراد نزدیک به کاخ سفید است با همتایان ایرانی خود از طریق میانجی‌ها تاکنون کار کرده‌اند و به یک تفاهم‌نامه مشترک رسیده‌اند.

اصلاحات مورد نظر ترامپ بیشتر فنی و اجرایی است: تحویل یا نابودی ذخایر اورانیوم تحت نظارت، زمان‌بندی دقیق، تضمین‌های قوی‌تر برای بازگشایی بدون محدودیت تنگه هرمز (بدون عوارض یا کنترل انحصاری) این رویکرد نشان می‌دهد که واشنگتن در تلاش است تا از طریق دیپلماسی (پس از بسته شدن تنگه هرمز و تحمیل جنگ علیه ایران) به اهدافش (جلوگیری از سلاح هسته‌ای و ثبات انرژی جهانی که وابسته به تنگه هرمز است) برسد و دیپلماسی را بر ادامه درگیری ترجیح می‌دهد. بازگشایی تنگه هرمز برای بازار جهانی نفت حیاتی بوده است و اختلال در آن هزینه‌های سنگینی به دو طرف تحمیل کرده است. دوره 60 روزه فرصتی است برای دوطرف، تا بر سر مسائل پیچیده‌تر چانه‌زنی کنند بدون تشدید فوری تنش.

ضرورت عقلانیت برای دستگاه دیپلماسی ایران

اکنون زمان عقلانیت دیپلماتیک برای ایران است، بر اساس گزارش‌های دو سه روز اخیر، ایران در موقعیتی قرار دارد که می‌تواند با انعطاف واقع‌بینانه در جزئیات، به سمت تنفس اقتصادی و کاهش فشار حرکت کند. ادامه اصرار بر موضع مطلق خویش بدون توجه به واقعیت‌های قدرت، ریسک طولانی شدن بن بست و از دست رفتن فرصت 60 روزه را افزایش می‌دهد. عقلانیت اینجا به معنی محاسبه‌ی دقیق هزینه_فایده است. پذیرش اصلاحات فنی در خلال مذاکره، نه به معنای تسلیم، بلکه گامی عملی برای حفظ منافع ملی است: جلوگیری از تشدید نظامی، بازگشایی مسیرهای تجاری و ایجاد فضا برای مذاکرات بعدی. ایران با اهرم‌های خود (تنگه هرمز) هم‌چنان می‌تواند چانه زنی کند، اما باید از دوگانه‌های ایدئولوژیک اجتناب ورزد.

همانطور که تاریخ دیپلماسی به ما نشان می‌دهد توافق‌های مرحله‌ای با نظارت بین‌المللی، اغلب موثرتر از بن بست کامل هستند.

در روزهای اخیر نشانه‌هایی از آمادگی‌های اولیه هر دو طرف برای حرکت وجود دارد، اما ابهام در تایید نهایی برای تهران و اصلاحات واشنگتن، بازی را پیچیده کرده است. ایران می‌تواند با پاسخ سریع و سازنده به نسخه اصلاح شده، ابتکار عمل را تاحدی به دست بگیرد و از اهرم زمان به نفع خویش استفاده بکند. تمرکز بر توسعه داخلی، کاهش تنش‌های خارجی و دیپلماسی چندجانبه با دیگر قدرت‌ها، مسیر هوشمندانه‌تری نسبت به طولانی کردن وضعیت بلاتکلیفی است.

چشم انداز کوتاه مدت

با توجه به اظهارات مقامات آمریکایی، احتمال توافق نهایی در روزهای آینده (اوایل هفته آینده) وجود دارد، هرچند ممکن است تاخیر بیشتری رخ بدهد. عوامل کلیدی مانند پاسخ دقیق تهران به اصلاحات، نقش میانجی‌ها و فشار داخلی هر دو طرف هستند. اگر توافق نهایی شود، الگویی برای کاهش تنش مرحله‌ای در آینده خواهد بود. در غیر این صورت امکان بازگشت به تنش نظامی بسیار بیشتر است.

در مجموع با توجه به تحولات اخیر ، آمریکا به دنبال توافقی همه‌جانبه با شرایط سخت است.برای ایران نیز این لحظه‌ای است که می‌تواند با تکیه بر سرمایه‌های داخلی و عقلانیت در دیپلماسی خودمی‌تواند به ثبات و فرصت‌های اقتصادی منجر شود.

سیاست بین‌الملل عرصه مصلحت است و در این صحنه برنده کسی است که با محاسبه دقیق، حداکثر دستاورد را با حداقل هزینه به دست آورد.

روزنامه صبح ساحل