سپر سرمایه‌ای شبکه بانکی تا چه حد تاب شوک جنگ را دارد؟

تاب‌آوری نظام بانکی در شرایط بحران، تنها به بزرگی ترازنامه یا حجم اسمی سرمایه بانک‌ها وابسته نیست؛ آنچه در لحظه شوک اهمیت تعیین‌کننده پیدا می‌کند، کیفیت واقعی سرمایه، قدرت جذب زیان و امکان مدیریت همزمان بحران نقدینگی و بحران ترازنامه‌ای است. در ایران اما بسیاری از بانک‌ها با مشکلاتی مواجه‌اند که توان مقابله با چنین شرایطی را تضعیف می‌کند.

کارشناسان بانکی معتقدند بخش مهمی از سرمایه ثبت‌شده در برخی بانک‌ها، از جنس دارایی‌های کم‌نقدشونده، تجدید ارزیابی‌شده یا سودهای تحقق‌نیافته است؛ سرمایه‌ای که شاید در صورت‌های مالی قابل‌قبول به نظر برسد، اما در شرایط واقعی بحران، قدرت چندانی برای پوشش زیان ندارد. در سناریوی تشدید تنش‌های جنگی، افزایش نکول تسهیلات، افت ارزش وثایق، نوسان ارزی و فشار فزاینده بر منابع نقد، می‌تواند به سرعت نسبت کفایت سرمایه بانک‌ها را فرسوده کند و حاشیه امن آن‌ها را از بین ببرد.

تجربه بحران مالی ۲۰۰۸، همه‌گیری کرونا و جنگ اوکراین نشان داده است که برای حفظ ثبات مالی، تنها رعایت حداقل نسبت‌های نظارتی کافی نیست. در بسیاری از کشورها پس از این بحران‌ها، مقررات بانکی به سمت تقویت کیفیت سرمایه، افزایش بافرهای احتیاطی و تنوع‌بخشی به ساختار بدهی حرکت کرد. در این الگوها، بانک‌ها باید علاوه بر سرمایه، از ظرفیت جذب زیان کل نیز برخوردار باشند؛ یعنی بتوانند پیش از نیاز به مداخله دولت یا بانک مرکزی، بخشی از زیان را از طریق سهامداران و بدهی‌های قابل تبدیل جذب کنند.

با این حال، ساختار مالی بانک‌های ایرانی همچنان عمدتا بر سپرده‌های بانکی متکی است؛ سپرده‌هایی که اغلب کوتاه‌مدت یا عندالمطالبه‌اند، در حالی که بخش مهمی از دارایی‌های بانک‌ها در قالب تسهیلات بلندمدت، مطالبات منجمد یا دارایی‌های کم‌نقدشونده قرار دارد. این عدم توازن میان سررسید دارایی‌ها و بدهی‌ها، یکی از اصلی‌ترین منشأهای ناترازی در شبکه بانکی است و در دوره بحران، ریسک نقدینگی را تشدید می‌کند.

در کنار این مسئله، رشد مطالبات مشکوک‌الوصول و باقی ماندن دارایی‌های موهومی در ترازنامه بانک‌ها، تصویر واقعی از سلامت نظام بانکی را مخدوش کرده است. اگر زیان‌ها به‌موقع شناسایی نشود و ذخیره‌گیری کافی صورت نگیرد، نسبت کفایت سرمایه ممکن است به‌صورت ظاهری حفظ شود، اما قدرت واقعی بانک برای عبور از بحران کاهش یابد.

در چنین شرایطی، اصلاح ساختار سرمایه بانک‌ها، توسعه ابزارهای بدهی ترکیبی و قابل تبدیل، ایجاد بازار بدهی کارآمد و کاهش وابستگی مطلق به سپرده، به عنوان پیش‌شرط‌های افزایش تاب‌آوری بانکی مطرح می‌شود. واقعیت این است که شبکه بانکی ایران در برابر شوک‌های شدید، با سپری مستحکم وارد میدان نمی‌شود؛ و اگر اصلاحات بنیادین به تعویق بیفتد، هزینه عبور از بحران برای اقتصاد بسیار سنگین‌تر خواهد شد.