فروریختن شکوه «دولت‌های رفاه»

موضع‌گیری در قبال ایران

واکنش‌های متفاوت کشورهای خلیج فارس در طول جنگ منجر به تأثیرات متفاوت این درگیری شد. بطوریکه مواضع عمان و قطر، آن‌ها را از سایر کشورهای خلیج فارس متمایز کرد. اگرچه قطر متحمل خسارات سنگینی شد و در مقابل دیپلمات‌های ایرانی را اخراج کرد، اما تصمیم دوحه برای حفظ گفتگو با تهران تاثیر مثبتی داشت. از سوی دیگر، عمان کاملا از سایر کشورهای خلیج فارس متمایز و یکی از معدود کشورهای منطقه بود که هدف موشک‌های تهران قرار نگرفت و حتی به عنوان یکی از میانجیگران بین ایران و ایالات متحده مطرح است. البته، عمان در دوره پیش از درگیری، تلاش‌های میانجیگرانه فشرده‌ای را برای جلوگیری از وقوع جنگ انجام داد.

اما عامل مشترک در میان کشورهای خلیج فارس، نگرانی‌های امنیتی فزاینده است. استقرار سیستم‌های پدافند هوایی در خلیج فارس پس از حملات پهپادی و موشکی به زیرساخت‌های کلیدی، به ویژه تأسیسات انرژی، نقطه عطفی در دفاع از کشورهای منطقه بود. موضع سخت ایران و عدم موفقیت ایالات متحده در دفاع از هم‌پیمانان خود، نقطه عطف بزرگی به شمار می‌رود. کشورهای خلیج فارس از شکست ساختار امنیتی مبتنی بر حفاظت ایالات متحده، در برابر این آزمون سخت ناامید شدند. این امر، کشورهای خلیج فارس را به سمت توسعه سازوکارهای امنیتی جایگزین سوق داده است. در نتیجه، این کشورها با در نظرگرفتن اینکه ایالات متحده مستقیماً از آن‌ها محافظت نخواهد کرد، روی به تشکیل اتحاد با سایر بازیگران جهت تضمین امنیت و آمادگی برای تهدید بالقوه ایران پس از جنگ خواهند آورد. تلاش عربستان سعودی و قطر برای همکاری با بازیگرانی مانند ترکیه، پاکستان و مصر در این راستا قابل توضیح است.

پیامد اقتصادی

شاید مهمترین پیامد جنگ اخیر مربوط به حوزه اقتصاد باشد. ورود خلیج فارس به‌عنوان یکی از مهمترین مراکز تأمین انرژی جهانی، به این درگیری تأثیر اولیه‌ای به صورت افزایش قیمت نفت داشت. البته برخی از محموله‌ها به دلیل جنگ به مسیرهای جایگزین ارسال شدند که این امر باعث افزایش هزینه‌ها و طولانی شدن زمان تحویل شده است. اگرچه افزایش قیمت نفت به بالای ۱۰۰ دلار در هر بشکه احتمالا برای کشورهای خلیج فارس مطلوب به نظر برسد، اما تنگه هرمز به عنوان آبراه حیاتی برای رسیدن محصولات هیدروکربنی به بازارهای جهانی همچنان مسدود است. از همین روی، باوجود افزایش هزینه‌های بیمه و توقف کامل ترانزیت، کشورهای خلیج فارس از منبع اصلی درآمد خود محروم شدند. در این راستا، عمان تنها کشوری بود که از سایر کشورهای خلیج فارس متمایز است، زیرا به دلیل موقعیت جغرافیایی خود به تنگه هرمز وابسته نیست.

در نتیجه، درآمدهای نفتی آن همگام با افزایش قیمت‌ها در این دوره افزایش یافته است. عمان حتی در طول جنگ نیز به صادرات نفت، به ویژه به کشورهای آسیایی ادامه داد. نفت خام عمان وقتی قیمت جهانی نفت ۱۰۰ دلار بود، با نرخ ۱۲۰ دلار در هر بشکه معامله شد که نقش مهمی در اقتصاد این کشور ایفا کرد.

فراتر از تجارت هیدروکربن، تأثیرات اقتصادی جنگ بر کشورهای خلیج فارس بسیار مخرب بوده است. برای نمونه، فعالیت‌های گردشگری امارات به طور کامل متوقف و صدها هتل در دبی کاملاً خالی مانده و هزاران رزرو لغو شد. همچنین، میلیاردها دلار سرمایه به ویژه از دبی، مرکز مالی منطقه، از کشور خارج شد. همچنین بورس‌های ابوظبی و دبی ضررهای قابل توجهی متحمل شدند و بازار املاک نیز تا ۳۰ درصد کاهش یافت. صنعت هوانوردی نیز به شدت تحت تأثیر جنگ قرار گرفت. فرودگاه‌های بزرگ خلیج فارس مانند فرودگاه‌های دبی، دوحه و ابوظبی به عنوان قطب‌های کلیدی حمل و نقل هوایی جهانی، در روزهای نخست جنگ کاملاً غیرفعال شدند و اخیرا نیز با حداقل ظرفیت کار می‌کنند. در نتیجه، ده‌ها هزار کارگر خارجی که ستون فقرات بازار کار خلیج فارس را تشکیل می‌دهند، منطقه را ترک کرده و این امر تأثیر منفی بر مصرف و بازار کار گذاشته است. به دلیل این عوامل، انتظار می‌رود بسیاری از کشورهای خلیج فارس از جمله امارات، تا سال ۲۰۲۶ رکود اقتصادی شدیدی را تجربه کنند.

تأثیر اجتماعی

هرچند این تأثیرات در طول جنگ محدود به زندگی روزمره و زنجیره تأمین مواد غذایی بود، اما فرسایش احساس امنیت منطقه تأثیر آسیب‌زایی بر جوامع خلیج فارس داشته است که در دهه‌های اخیر به روند باثبات عادت داشتند.

در نتیجه، برخی از شهروندان خلیج فارس به طور موقت به همراه خانواده‌های خود به مناطق امنی مانند لندن، زوریخ، سنگاپور و استانبول نقل مکان کرده‌اند. حتی مهاجرت میلیون‌ها کارگر خارجی که نقش کلیدی در زندگی روزمره و بازار کار سراسر کشورهای خلیج فارس دارند، به سرعت افزایش یافته است. بازگشت برخی از نیروی کار مهاجر به ویژه در بخش‌های انرژی و ساخت و ساز، خطر برهم زدن تعادل شکننده بازار کار را به همراه دارد. در همین حال، افزایش هزینه‌های انرژی و لجستیک در زندگی روزمره بازتاب یافته و افزایش قیمت در مواد غذایی و کالاهای مصرفی ضروری مشاهده شده است. هرچند پیامدهای جنگ پس از آتش‌بس به تدریج در حال فروکش کردن است، اما کشورهای خلیج فارس صلح پایدار را در اولویت قرار داده‌اند. اولویت‌های کلیدی کشورهای خلیج فارس در دوره پس از جنگ شامل توقف تهدیدات فرامرزی، تضمین امنیت رژیم و رفع دائمی موانع صادرات انرژی است.

در نهایت، ایجاد یک معماری امنیتی جدید و اجرای سازوکارهای دفاعی برای تضمین امنیت منطقه‌ای از اهمیت حیاتی برای کشورهای خلیج فارس برخوردار است. جنگ اخیر ایالات متحده و اسرائیل علیه ایران، تاکنون شدیدترین تأثیر منطقه‌ای خود را بر کشورهای خلیج فارس داشته است. نقش منطقه به عنوان قطب لجستیکی و محور اقتصادی جنگ، دلیل اصلی این امر است. از همین روی، کشورهای خلیج فارس به عنوان آسیب‌پذیرترین بازیگران در فضای بی‌ثباتی ایجادشده توسط جنگ، خواستار پایان فوری درگیری هستند. همچنین، تلاش می‌کنند تا برای نظم جدید سیاسی، نظامی و اقتصادی منطقه آماده شوند.