تبخیر اقتصاد در قطعی ‌اینترنت

اینترنت؛ زیرساختی که سقوط آن، کل اقتصاد را می‌لرزاند

قطع اینترنت اغلب به‌عنوان یک اختلال فنی توصیف می‌شود؛ چند سرویس بالا نمی‌آید، اپلیکیشن‌ها کند می‌شوند یا دسترسی چند ساعته مختل می‌گردد؛ اما این ظاهر ماجراست. آنچه در عمق رخ می‌دهد، ضربه‌ای مستقیم به ساختار اقتصادی کشور است؛ ضربه‌ای که به‌گفته کارشناسان اقتصادی، ابعاد آن به مراتب بزرگ‌تر از اعداد اعلامی رسمی است. اینترنت دیگر یک ابزار جانبی نیست؛ یکی از ستون‌های شبکه تولید، تجارت، خدمات و حتی مدیریت زندگی روزمره مردم است. هر بار که این ستون تکان می‌خورد، سطحی از اقتصاد از حرکت می‌ایستد.

لایه اول؛ اقتصاد صددرصد اینترنتی و زیان‌های کاملاً قابل اندازه‌گیری

نخستین لایه، شفاف‌ترین بخش این خسارت‌هاست: اپراتورها، دیتاسنترها، شرکت‌های ابری، پلتفرم‌های دیجیتال و مجموعه‌هایی که کاملاً روی اینترنت بنا شده‌اند. طبق برآوردهای رسمی، این بخش حدود پنج درصد اقتصاد ایران را تشکیل می‌دهد و در سطح اقتصاد ۴۰۰ میلیارد دلاری کشور، گردش مالی‌ای نزدیک به ۶۰ میلیون دلار در روز (حدود ۹ هزار میلیارد تومان) دارد.در این بخش، قطع اینترنت مساوی است با زیان لحظه‌ای. هر ساعت اختلال، به‌طور مستقیم و قابل محاسبه، درآمد شرکت‌ها را کاهش می‌دهد. این همان بخش کوچکی است که معمولاً اعلام می‌شود؛ اما همان‌طور که تحلیلگران اقتصادی یادآور می‌شوند: «این فقط نوک کوه یخ است.»

لایه دوم؛ کسب‌وکارهایی که اینترنت «ستون فقرات» عملیات‌شان است

در لایه دوم، کسب‌وکارهایی قرار دارند که ذاتاً دیجیتال نیستند، اما تقریباً همه فعالیت‌هایشان به اینترنت وابسته است: فروشگاه‌های اینترنتی، تاکسی‌های آنلاین، سامانه‌های رزرو سفر، سرویس‌های آموزشی، مجموعه‌هایی که از ابزارهای بین‌المللی مدیریت محصول، تحلیل داده، بازاریابی، پشتیبانی، CRM و… استفاده می‌کنند. بخش مهمی از ابزارهای حیاتی این شرکت‌ها روی سرورهای خارج از ایران قرار دارد. اختلال اینترنت بین‌الملل یعنی: توقف ارتباط با ابزارهای مدیریتی، کندی یا توقف پشتیبانی، اختلال در فرآیندهای مالی، کاهش شدید سرعت پاسخگویی به مشتری، افت کیفیت خدمات. اگر زیان روزانه لایه اول حدود ۹ هزار میلیارد تومان است، در مورد این لایه که به‌مراتب بزرگ‌تر و گسترده‌تر است بعید است خسارت کمتر از آن باشد. با این‌حال، چون سنجش دقیقی وجود ندارد، سهم این لایه «نامرئی» باقی می‌ماند.

لایه سوم؛ تولید، صنعت و زیرساخت‌هایی که با قطع اینترنت «متوقف» می‌شوند

اما اصلی‌ترین ضربه اقتصادی در لایه سوم رخ می‌دهد؛ جایی که اینترنت بخشی از فرآیند تولید است، نه فقط ابزار ارتباط. شامل: کارخانه‌ها و خطوط تولید، نیروگاه‌ها و شرکت‌های انرژی، زنجیره‌های تأمین و لجستیک، سیستم‌های کنترل کیفیت، نرم‌افزارهای اتوماسیون صنعتی، بانک‌های اطلاعاتی سازمان‌ها، سامانه‌های بازرگانی خارجی. بسیاری از این سیستم‌ها وابسته به سرورها، APIها و تجهیزات خارجی هستند. قطع اینترنت بین‌الملل یعنی: توقف بخشی از تولید، اختلال در کنترل کیفیت، توقف یا کندی صادرات و واردات، تأخیر در تأمین قطعات، اختلال در عملیات لجستیک.این لایه از نظر ارزش اقتصادی احتمالاً از دو لایه دیگر بزرگ‌تر است؛ اما هیچ آمار رسمی‌ای از اندازه خسارت آن منتشر نمی‌شود.

دومینویی از کاهش درآمد تا تعدیل نیرو

وقتی اینترنت مختل می‌شود، هر سه لایه همزمان کاهش درآمد را تجربه می‌کنند. شرکت‌ها برای جلوگیری از خسارت بیشتر راهی ندارند جز کاهش هزینه‌ها، توقف پروژه‌ها، کاهش فعالیت‌های توسعه‌ای، تعویق استخدام‌ها و در بسیاری موارد تعدیل نیرو.

این موج کاهش هزینه، در کل زنجیره تأمین حرکت می‌کند و در نهایت منجر به کاهش تولید، افت کیفیت محصولات، کاهش سرمایه‌گذاری، کوچک شدن اقتصاد. برآوردها نشان می‌دهد شرکت‌های بزرگ با سود ناخالص ۱۳ درصدحداکثر ۴۵ روز می‌توانند بدون درآمد دوام بیاورند. کسب‌وکارهای کوچک بسیار زودتر از پا می‌افتند.

اختلال، فقط مالی نیست؛ «ریتم زندگی» مردم هم می‌شکند

شبکه‌های اجتماعی چون اینستاگرام و تلگرام طی یک دهه اخیر تبدیل به روتین‌ساز زندگی شده‌اند و ارتباطات، آموزش، خرید، مسیریابی، مدیریت خانواده، کارهای روزمره و حتی تصمیم‌گیری‌ها به آن‌ها گره خورده است. با میانگین ۲ ساعت و ۸ دقیقه استفاده روزانه (و بالای ۳ ساعت برای جوانان)، اختلال اینترنت یعنی میلیون‌ها نفر ناگهان زمان خالی ناخواسته پیدا می‌کنند؛ یعنی بخشی از جریان زندگی مردم از کار می‌افتد. در پایان اینترنت امروز فقط یک کابل یا سرویس ارتباطی نیست؛ زیرساختی است که پول، تولید، تجارت، زمان و زندگی اجتماعی روی آن جریان دارد. هر بار که این زیرساخت دچار اختلال می‌شود، فقط چند هزار میلیارد تومان زیان اقتصادی تبخیر نمی‌شود؛ بخشی از نظم اقتصاد و زندگی مردم فرومی‌ریزد.