پیوند امنیت انرژی و امنیت غذایی در نظام جهانی

این پیوند سه‌گانه، نه‌تنها اهمیت این تنگه را افزایش می‌دهد، بلکه ماهیت ریسک‌های ژئوپلیتیکی‌ مرتبط با آن را نیز پیچیده‌تر می‌سازد. به بیان دیگر، هرگونه اختلال در این مسیر، می‌تواند به‌طور هم‌زمان چندین زنجیره تأمین حیاتی را تحت تأثیر قرار دهد و منجر به «تقویت شوک» در مقیاس جهانی شود. از منظر داده‌های تجارت بین‌المللی، سهم قابل‌توجهی از صادرات جهانی کودهای نیتروژنی-به‌ویژه آمونیاک و اوره-از منطقه خلیج فارس تأمین می‌شود. برآوردها نشان می‌دهد که حدود ۲۰ تا ۳۰ درصد از تجارت جهانی این محصولات از مسیرهای دریایی وابسته به تنگه هرمز عبور می‌کند. همچنین کشورهای این منطقه، از جمله عربستان سعودی، قطر، ایران و امارات متحده عربی، در مجموع حدود ۱۵ تا ۲۰ درصد از صادرات جهانی آمونیاک را در اختیار دارند. این تمرکز جغرافیایی تولید و صادرات، باعث شده است که تنگه هرمز به یک گلوگاه لجستیکی کلیدی برای بازار جهانی کود تبدیل شود. اهمیت این موضوع زمانی روشن‌تر می‌شود که به نقش کودهای نیتروژنی در کشاورزی صنعتی مدرن توجه کنیم. تولید محصولات استراتژیکی مانند گندم، ذرت و برنج به‌شدت به مصرف کود وابسته است و هرگونه اختلال در عرضه یا افزایش قیمت این نهاده‌ها، مستقیماً بر هزینه تولید و در نهایت بر قیمت مواد غذایی تأثیر می‌گذارد. از این منظر، کودهای شیمیایی را می‌توان یکی از «زیرساخت‌های نامرئی» امنیت غذایی جهانی دانست. در سطح ساختاری، بازار کود با یک وابستگی عمیق به بازار انرژی تعریف می‌شود. بیش از ۷۰ درصد تولید جهانی آمونیاک،که ماده اولیه اصلی بسیاری از کودهای نیتروژنی است، به گاز طبیعی وابسته است. این وابستگی دو پیامد مهم دارد: نخست، قیمت و عرضه کود به‌طور مستقیم تحت تأثیر نوسانات بازار گاز قرار می‌گیرد و دوم اینکه هرگونه اختلال در مسیرهای انتقال انرژی، می‌تواند به‌طور غیرمستقیم بازار کود را نیز تحت تأثیر قرار دهد. در نتیجه، تنگه هرمز به‌عنوان یکی از مسیرهای کلیدی انتقال انرژی، به‌طور هم‌زمان بر بازار مواد اولیه (گاز طبیعی) و محصول نهایی (کود) اثرگذار است. این وضعیت را می‌توان به‌عنوان یک «ریسک دوگانه» یا حتی «ریسک چندلایه» در نظر گرفت.

در چنین شرایطی، اختلال در تنگه هرمز تنها به کاهش عرضه فیزیکی یک کالا منجر نمی‌شود، بلکه از طریق افزایش هزینه‌های حمل‌ونقل، بیمه و ریسک‌های ژئوپلیتیکی، موجب افزایش قیمت‌ها در چندین بازار مرتبط می‌شود. این پدیده که در ادبیات اقتصادی به «انتقال سریع شوک» شناخته می‌شود، باعث می‌گردد که نوسانات قیمتی در مدت‌زمان کوتاهی در سطح جهانی منتشر شود. شواهد تجربی نیز این تحلیل را تأیید می‌کند. در دوره‌های تنش ژئوپلیتیکی، قیمت جهانی اوره و آمونیاک با نوسانات قابل‌توجهی مواجه شده است. به‌عنوان مثال، در برخی موارد قیمت اوره در بازه‌ای کوتاه بین ۱۰ تا ۲۵ درصد افزایش یافته است. این افزایش‌ها عمدتاً ناشی از نگرانی‌های مربوط به کاهش عرضه، افزایش هزینه‌های حمل‌ونقل دریایی و بالا رفتن حق بیمه کشتی‌ها در مناطق پرریسک بوده است. علاوه بر این، در برخی بازارها افزایش قیمت حتی به ۳۰ تا ۴۰ درصد نیز رسیده که نشان‌دهنده شدت حساسیت این بازار به ریسک‌های ژئوپلیتیکی است. در این میان، نقش انتظارات بازار نیز قابل توجه است. حتی پیش از وقوع اختلال واقعی در عرضه، صرف افزایش احتمال ریسک می‌تواند منجر به افزایش قیمت‌ها شود. این موضوع نشان می‌دهد که بازار کود، همانند بازار انرژی، نه‌تنها به متغیرهای واقعی، بلکه به ادراکات و انتظارات بازیگران نیز واکنش نشان می‌دهد.

از این رو، تنگه هرمز را می‌توان نه‌تنها یک گلوگاه فیزیکی، بلکه یک «نقطه کانونی در ادراک ریسک جهانی» نیز دانست. پیامدهای این تحولات در کشورهای مختلف، بسته به میزان وابستگی آن‌ها به واردات کود، متفاوت است. در کشورهای در حال توسعه که بخش کشاورزی سهم قابل‌توجهی در اقتصاد دارد و توانایی جذب شوک‌های قیمتی محدودتر است، این تأثیرات شدیدتر احساس می‌شود. برای نمونه، در هند به‌عنوان یکی از بزرگ‌ترین واردکنندگان کود در جهان، دولت ناچار شده است برای حمایت از کشاورزان، یارانه‌های مربوط به کود را افزایش دهد. این اقدام اگرچه در کوتاه‌مدت از فشار بر تولیدکنندگان می‌کاهد، اما در بلندمدت می‌تواند بار مالی قابل‌توجهی بر بودجه دولت تحمیل کند. در کشورهای توسعه‌یافته نیز، اگرچه ساختارهای اقتصادی انعطاف‌پذیرتر است، اما وابستگی به کشاورزی صنعتی و استفاده گسترده از نهاده‌های شیمیایی باعث می‌شود که شوک‌های قیمتی به‌سرعت در هزینه‌های تولید منعکس شود. به‌عنوان مثال، در ایالات متحده افزایش قیمت کود منجر به بالا رفتن هزینه تولید محصولاتی مانند ذرت و گندم شده و در نهایت بر قیمت مصرف‌کننده تأثیر گذاشته است. این امر نشان می‌دهد که حتی اقتصادهای پیشرفته نیز در برابر اختلالات این زنجیره آسیب‌پذیر هستند. با این حال، تحلیل دقیق‌تر نشان می‌دهد که واکنش کشورها به این شوک‌ها لزوماً خطی و یکنواخت نیست. برخی کشورها با اتخاذ راهبردهایی مانند تنوع‌بخشی به منابع واردات، افزایش ذخایر استراتژیک، یا سرمایه‌گذاری در تولید داخلی کود، تلاش می‌کنند آسیب‌پذیری خود را کاهش دهند. به‌عنوان مثال برخی اقتصادهای آسیایی در سال‌های اخیر به دنبال توسعه ظرفیت‌های تولید داخلی آمونیاک و اوره بوده‌اند تا وابستگی خود به واردات را کاهش دهند. همچنین استفاده از قراردادهای بلندمدت و ابزارهای مالی برای پوشش ریسک، از دیگر راهکارهایی است که در این زمینه به‌کار گرفته می‌شود.

نکته مهم دیگر این است که تنگه هرمز تنها یکی از گلوگاه‌های مهم در زنجیره تأمین جهانی است و نباید نقش آن به‌صورت اغراق‌آمیز و منفرد تحلیل شود. مسیرهای دیگری مانند دریای سیاه، کانال سوئز و بنادر شرق آسیا نیز در انتقال کالاهای استراتژیک نقش دارند. با این حال، آنچه تنگه هرمز را متمایز می‌کند، هم‌زمانی نقش آن در چندین زنجیره حیاتی است، ویژگی‌ای که آن را به یک «چوک‌پوینت سیستمی» تبدیل می‌کند. این وضعیت را می‌توان با استفاده از مفهوم «وابستگی متقابل پیچیده» تحلیل کرد، جایی که اقتصادهای ملی از طریق شبکه‌ای از روابط متقاطع به یکدیگر متصل هستند و اختلال در یک نقطه می‌تواند پیامدهای گسترده‌ای در سایر نقاط ایجاد کند.

از منظر رئالیسم نیز کنترل یا بی‌ثباتی در چنین گلوگاه‌هایی می‌تواند به‌عنوان ابزاری برای اعمال قدرت و فشار ژئوپلیتیکی مورد استفاده قرار گیرد.به طور کلی می‌توان گفت که تنگه هرمز در حال گذار از یک مسیر حیاتی انرژی به یک گره کلیدی در ساختار امنیتی اقتصاد جهانی است، گرهی که به‌طور هم‌زمان بر امنیت انرژی، امنیت غذایی و ثبات اقتصادی تأثیر می‌گذارد. این تحول و جغرافیای تنگه‌هرمز، کارت برنده‌ای‌ست که به سبب قدرت جغرافیا در اختیار ایران قرار دارد.

روزنامه صبح ساحل