اعتمادِ فروشی؛ زیستن در سایه‌ی ضمانت

تجربه‌ی تاریخی انباشته ‌شده

بی‌‌اعتمادی روزمره را نمی‌توان صرفا حاصل اخلاق فردی یا تجربه‌های شخصی دانست. این بی‌اعتمادی، حافظه دارد. از منظر مردم‌‌شناسی تاریخی، جوامع تجربه‌های جمعی شکست، بی‌ثباتی و خیانت نهادی را در بدن و زبان خود انباشته می‌کنند. این انباشت، به‌ تدریج به نوعی عقلانیت تدافعی بدل می‌شود که در آن احتیاط افراطی، نه نشانه‌ی بدبینی، بلکه شکل مسلط بقاست. در چنین زمینه‌ای درخواست ضمانت و قرارداد برای امور ساده، واکنشی است به تاریخ زیسته‌ی ناامنی. هرچه تجربه‌ی سلب مالکیت به نفع طبقه مسلط، بی‌ثباتی شغلی و نابرابری تکرارپذیرتر می‌شود، سطح اعتماد تعمیم‌یافته کاهش می‌یابد و افراد به حلقه‌های بسته‌تر اعتماد عقب‌نشینی می‌کنند. روانشناسی این عقب‌نشینی را به‌ مثابه راهبردی دفاعی می‌فهمد: ذهن برای کاهش ریسک آسیب، دایره‌ی رابطه را کوچک می‌کند. اما این راهبرد، هزینه‌ای پنهان دارد. جامعه‌ای که اعضایش فقط به خودی‌ها اعتماد می‌کنند، ظرفیت همبستگی گسترده را از دست می‌دهد. اینجاست که بی‌اعتمادی از یک پاسخ منطقی به ناامنی، به عاملی برای بازتولید همان ناامنی بدل می‌شود. افراد، در تلاش برای محافظت از خود، ناخواسته شرایطی را تقویت می‌کنند که اضطراب، انزوا و فرسایش رابطه را تعمیق می‌کند. بی‌اعتمادی، در این معنا یک خطای شناختی نیست و محصول تاریخ انباشته‌ی نابرابری و بی ‌پاسخ‌ ماندن رنج‌‌های جمعی است.

زیرساخت فراموش‌شده

سرمایه‌ی اجتماعی، برخلاف سرمایه‌ی اقتصادی، در حساب‌های رسمی دیده نمی‌شود، اما فقدانش بلافاصله احساس می‌شود. شبکه‌های اعتماد، هنجارهای تعهدآور و روابط پایدار، همان زیرساخت نامرئی‌اند که کنش جمعی را ممکن می‌کنند. وقتی این زیرساخت فرومی‌ریزد جامعه وارد وضعیت اصطکاک دائمی می‌شود هر تعامل نیازمند انرژی مضاعف برای اطمینان‌‌سازی است. مطالعات کمی نشان می‌دهد که کاهش مشارکت مدنی، افت اعتماد نهادی و گسترش تجربه‌های خیانت‌آمیز، همبستگی مستقیمی با کاهش سرمایه‌ی اجتماعی دارند. از منظر مردم‌شناسی، این فرسایش در جزئی‌ترین تعاملات قابل مشاهده است: همسایه‌ای که دیگر کلید خانه‌اش را به همسایه نمی‌سپارد، مغازه‌داری که بدون پیش‌پرداخت حاضر به معامله نیست، یا کارفرمایی که حتی برای کار کوتاه‌مدت، ضمانت چندلایه طلب می‌کند. این وضعیت، نه نشانه‌ی عقلانیت پیشرفته، بلکه علامت جامعه‌ای است که پیوندهای اعتماد سازش از کار افتاده‌اند. سرمایه‌ی اجتماعی وقتی فرو می‌ریزد، افراد ناچار می‌شوند به‌صورت فردی هزینه‌ی ناامنی جمعی را بپردازند.

ناامنی اقتصادی و منطق بی‌اعتمادی

بی‌اعتمادی را باید در بستر شرایط مادی تولید فهمید. ناامنی شغلی، تورم مزمن و نابرابری فزاینده، زیست اجتماعی را به میدان رقابت دائمی تبدیل می‌کند. در چنین میدانی، اعتماد نه فضیلت، بلکه ریسک تلقی می‌شود. داده‌های مقایسه‌ای نشان می‌دهد در جوامعی که شکاف طبقاتی عمیق‌تر است، سطح اعتماد بین‌ فردی و نهادی به‌ طور معناداری پایین‌تر است. این رابطه، تصادفی یا فرهنگی صرف نیست که بازتاب ساختاری است که افراد را در موقعیت دفاع دائمی قرار می‌دهد. وقتی آینده نامطمئن است اخلاق احتیاط جای اخلاق همبستگی را می‌گیرد. مردم‌نگاری‌‌های اقتصادی نشان می‌دهد که چگونه افراد فرودست و حتی طبقه‌ی متوسط، تجربه‌های شکست اقتصادی را به بی‌اعتمادی تعمیم می‌دهند گویی هر رابطه‌ی جدید، بالقوه تکرار همان زیان است. اینجاست که بی‌اعتمادی از یک واکنش منطقی، به یک عادت اجتماعی بدل می‌شود.

بدن، روان و زیست

روانشناسی حرفه‌ای نشان می‌دهد که بی‌اعتمادی مزمن، فقط یک نگرش شناختی نیست حالتی است که بدن و روان را در وضعیت آماده‌باش دائمی نگه می‌دارد. فردی که نمی‌تواند به دیگری اعتماد کند ناچار است همه‌چیز را پیش ‌بینی و کنترل کند. این کنترل مداوم، به افزایش اضطراب، اختلال خواب و فرسودگی هیجانی می‌انجامد. مطالعات بالینی نشان می ‌دهد که احساس ناامنی بین ‌فردی، با افزایش سطح استرس ادراک‌شده و کاهش تاب‌‌آوری روانی همبستگی دارد. در این معنا، بی‌اعتمادی یک تجربه‌ی جسمانی نیز هست: تنش عضلانی، خستگی مزمن و تحریک‌‌پذیری بالا. روان، هزینه‌ی ساختاری را می‌پردازد که فرد در شکل‌گیری آن نقشی نداشته است. اینجا سلامت روان قربانی خاموش فروپاشی اعتماد جمعی می‌شود.

قراردادها و مناسک اطمینان ‌بخش

از نگاه مردم‌‌شناسی، قراردادها فقط ابزار حقوقی نیستند آن‌ها مناسک جدید اطمینان‌بخشی‌اند. امضا، سفته و ضمانت، نقش آیین‌هایی را بازی می‌کنند که قرار است اضطراب بی‌‌اعتمادی را مهار کنند. اما این مناسک اغلب بیش از آنکه آرامش بیاورند، فاصله می‌سازند. مصاحبه‌‌های میدانی نشان می‌دهد که بسیاری از افراد، حتی پس از بستن قرارداد همچنان نگران نقض تعهدند. گویی بی‌اعتمادی به سطحی عمیق‌تر از اسناد رسمی نفوذ کرده است. این وضعیت نشان می‌دهد که بحران اعتماد، صرفاً حقوقی یا فردی نیست؛ بحران معناست. وقتی قول دیگر کار نمی‌کند، جامعه به مناسک جایگزین پناه می‌برد.

کالایی‌شدن روابط انسانی

در منطق سرمایه، هرچیز قابل مبادله است حتی اعتماد. وقتی این منطق به روابط انسانی نفوذ می‌کند، دوستی، همکاری و عشق نیز مشروط می‌شوند. رابطه‌ها به قراردادهای نانوشته‌ای بدل می‌شوند که دائماً ارزیابی می‌شوند: چه می‌دهی و چه می‌گیری؟ از منظر انتقادی، این وضعیت نشانه‌ی نفوذ عمیق منطق بازار به صمیمی‌ترین لایه‌های زندگی است. رابطه‌ای که بر پایه‌ی محاسبه شکل می‌گیرد، شکننده است و با نخستین بحران فرو می‌پاشد. اینجا بی‌اعتمادی، نه فقط نتیجه‌ی تجربه‌های منفی، بلکه محصول ساختاری است که رابطه را به معامله تقلیل می‌دهد.

بی‌اعتمادی، انزوا و بازتولید خود

بی‌اعتمادی تمایل به کناره‌گیری را تقویت می‌کند. افراد، برای محافظت از خود، شبکه‌های ارتباطی‌شان را محدود می‌کنند. این کناره‌گیری، سرمایه‌ی اجتماعی را بیش‌ازپیش فرسایش می‌دهد و چرخه‌ای معیوب می‌سازد: هرچه اعتماد کمتر، انزوا بیشتر هرچه انزوا بیشتر، اعتماد کمتر. روانشناسی اجتماعی نشان می‌دهد که این چرخه، احساس بی‌پناهی و افسردگی جمعی را تشدید می‌کند. جامعه‌ای که افرادش به هم تکیه نمی‌کنند افراد فرسوده‌تری تولید می‌کند.

مسئله‌ای ساختاری نه اخلاقی

بازسازی اعتماد، پروژه‌ای فردی یا اخلاقی نیست. توصیه به خوش‌بینی در جامعه‌ای بی‌ثبات، نوعی ساده‌سازی خطرناک است. اعتماد زمانی بازمی‌گردد که تجربه‌ی زیسته‌ی افراد، ثبات، عدالت و پاسخ‌گویی را تایید کند. کاهش نابرابری، تقویت نهادهای قابل‌اعتماد و احیای فضاهای جمعی، پیش‌شرط‌های این بازسازی‌اند. روان‌شناسی می‌تواند زخم‌های فردی را ترمیم کند، اما بدون تغییر ساختارهای مولد بی‌اعتمادی، این ترمیم ناتمام می‌ماند. اعتماد، نه با شعار، بلکه با زیست مکرر امنیت و عدالت ساخته می‌شود.

روزنامه صبح ساحل