ریه‌های سبز در مقابل خاکستری شهرها

خیلی از افراد تصور می‌کنند معضل آلودگی هوا در کلان‌شهرها با کاشت گیاهان به ویژه درخت‌ها قابل حل است این باور چقدر می‌تواند درست باشد؟

بحث مدیریت آلودگی هوا در کلان‌شهرها یک بحث مدیریت تلفیقی است و تنها با استفاده از پوشش گیاهی، نمی‌توان آن را حل کرد. اما استفاده از تنوع گونه‌های گیاهی مناسب و تراکم کاشت بالا، می‌تواند در این زمینه بسیار حائز اهمیت باشد.

یعنی پوشش گیاهی باید با تراکم بالا یا به عبارت دیگر در حد تراکم جنگلی در نظر گرفته شود که بتواند روی ارتقاء کیفیت هوا و به طور کلی کیفیت محیط زیست شهری، اثر بگذارد. چنانچه اصول و تکنیک‌های مناسب در این رابطه در نظر گرفته شود، علاوه بر کاهش آلودگی هوا، می‌توان کاهش آلودگی خاک و محیط زیست را نیز انتظار داشت.

بسیاری از مطالعات نشان می‌دهند که گیاهان خود در برابر آلودگی شدید هوا آسیب‌پذیر هستند، با توجه به این مسئله چه می‌توان کرد؟

اگر میزان آلودگی در محیط بسیار بالا برود، گیاهان در ترسیب و جذب عناصر آلاینده و عناصر سنگین که توسط خودروها، کارخانه‌ها و فعالیت‌های صنعتی و شهری ایجاد می‌شوند، با مشکل مواجه خواهند شد. در واقع بسیاری از گیاهان در چنین شرایطی آسیب خواهند دید.

برای کاهش این معضل، لازم است گونه‌های گیاهی مقاوم به‌ درستی انتخاب شوند و در کنار آن، تنوع گونه‌ها نیز حفظ شود. همچنین تراکم گیاهان نباید نادیده گرفته شود. علاوه بر مقاومت در برابر آلودگی، عواملی مانند تنش‌های آبی، افزایش دمای محیط و پدیده‌ گرم‌شدن کره‌ زمین نیز مطرح هستند که باید همگی مورد توجه قرار گیرند.

آیا گیاهان توان تصفیه هر نوع آلاینده‌ای را با هر حجمی دارند؟

بحث گیاه‌پالایی در سایت‌های صنعتی به‌طور جدی دنبال می‌شود و هم تجارب داخلی و هم نمونه‌های موفق جهانی مورد بررسی قرار گرفته‌اند.

در کشورهایی مانند ایالات متحده، کشورهای اروپایی و حتی برخی کشورهای آفریقایی، تجربه‌های ارزشمندی در حوزه طراحی فضای سبز و منظر صنعتی شکل گرفته است.

در این نمونه‌ها، با بهره‌گیری از پوشش گیاهی، پالایش محیطی در آب، خاک و هوا انجام شده و کیفیت محیط ارتقاء یافته است. با این حال، باید توجه داشت که اتکا به یک گونه گیاهی به ‌تنهایی پاسخ‌گو نیست، بلکه استفاده از مجموعه‌ای متنوع از گونه‌ها و رویکردهای تلفیقی ضرورت دارد.

آیا کاشت هر نوع گیاهی برای برطرف کردن آلودگی هوا مفید است؟

گیاهان از مهم‌ترین مولفه‌های محیطی به شمار می‌روند که می‌توانند در بهبود و تلطیف شرایط هوا نقش اساسی ایفا کنند. هر گونه گیاهی، قادر است در این فرآیند مشارکت داشته باشد اما برخی گونه‌ها از توان بالاتری برخوردارند.

علاوه بر نوع گیاه، تراکم کاشت و میزان سازگاری با شرایط اقلیمی اهمیت ویژه‌ای دارد. رعایت اصول طراحی و بهره‌گیری از استانداردهای علمی در این زمینه ضروری است.

به عنوان نمونه، الگوی کاشت برای کاهش آلودگی هوا در مجاورت یک منطقه صنعتی با الگوی کاشت در مناطق مسکونی، تجاری یا اداری تفاوت دارد. از این رو، متخصصان مهندسی فضای سبز، طراحی محیط زیست و معماری منظر باید با اتکا به استانداردها و بر پایه پژوهش‌ها و مطالعات علمی وارد عمل شوند.

در برخی شهرها مثل تهران، بحث توسعه کمربند سبز از سال‌ها قبل مطرح بوده است آیا با توسعه چنین کمربندی می‌توان انتظار بهبود وضعیت هوا را داشت؟

با توسعه کمربند سبز، کمان‌های سبز و شبکه‌های فضای سبز به‌عنوان زیرساخت‌های شهری، می‌توان انتظار داشت که وضعیت هوا در کلان‌شهرهایی چون تهران بهبود یابد. در کنار این موارد، نباید از پتانسیل بام‌های سبز و دیوارهای سبز غافل شد. البته اجرای تمامی این اقدامات باید بر پایه مطالعه و پژوهش‌های علمی توسط متخصصان صورت گیرد تا موثر واقع شود، در غیر این صورت به اتلاف وقت و انرژی منجر شده و مشکلاتی را ایجاد خواهد کرد.

بسیاری از کارشناسان بر این باورند که گیاهانی که گرده‌افشانی زیادی دارند، خود به نوعی در تشدید آلودگی هوا نقش دارند این باور چقدر صحیح است؟

گرده‌افشانی و ایجاد ذرات قابل انحلال در جریان هوا نباید در دسته‌بندی آلاینده‌های مضر قرار گیرد، زیرا این گرده‌ها ذاتا آلاینده محسوب نمی‌شوند. با این حال، در برخی گونه‌های گیاهی ممکن است به‌عنوان عوامل آلرژی‌زا عمل کرده و علائم حساسیت را در افراد مستعد تشدید کنند.

بنابراین، گرده‌ها بیشتر در گروه آلاینده‌های زیستی (Bioaerosols) قرار می‌گیرند تا آلاینده‌های شیمیایی یا صنعتی. برای کاهش اثرات زیستی و اجتماعی این گونه‌های گیاهی، رعایت اصول کاشت و نگهداری، انتخاب گونه‌های مناسب، به‌ویژه برنامه‌ریزی و طراحی علمی فضای سبز ضروری است.

با توجه به محدودیت آب، چطور می‌توان فضای سبز را توسعه داد؟

آب نه تنها در فضای سبز شهری، بلکه در منابع طبیعی و کشاورزی نیز اهمیت حیاتی دارد و امروزه به‌عنوان یکی از عوامل محدودکننده بسیاری از فعالیت‌ها شناخته می‌شود. در زمینه توسعه فضای سبز، حفظ و ارتقای وضعیت موجود بر اساس شاخص‌هایی مانند ارزش زیست‌محیطی، افزایش و تنوع گونه‌های گیاهی، گسترش سطوح پوشش سبز و ایجاد توده‌های گیاهی موثر در بهبود شرایط زیست شهری، ضروری است.

انتخاب گونه‌های گیاهی مقاوم، طراحی و بهره‌گیری از سیستم‌های آبرسانی و آبیاری مناسب، مدیریت آب‌های سطحی در فصول پربارش، انتقال و هدایت صحیح جریان آب، همگی از عوامل کلیدی در این مسیر به شمار می‌روند. علاوه بر این، در مواجهه با تغییرات اقلیمی، گرمایش جهانی و تغییر نیاز آبی گیاهان، انتخاب گونه‌های سازگار اهمیت دو چندان پیدا می‌کند. در مراحل برنامه‌ریزی و طراحی، توجه به توسعه گونه‌های گیاهی از طریق بیوتکنولوژی و پژوهش‌های ژنتیکی می‌تواند راهگشا باشد. این رویکرد تلفیقی، رشد و توسعه پایدار را در کنار زندگی شهری امکان‌پذیر می‌سازد.

در نهایت، چنین اقداماتی باید در قالب پویشی جامع تحت عنوان «زندگی حکیمانه همراه با گیاه» یا «آشتی با گیاه» دنبال شود تا همسو با اهداف زیست‌محیطی و اجتماعی، کیفیت زندگی ارتقا یابد.

با طراحی مناسب و رعایت اصول علمی، می‌توان به ایجاد فضای سبز پایدار دست یافت.

توسعه باغ بام‌ها و دیوارهای سبز تا چه حد می‌تواند به کمک فضای سبز شهری بیاید؟

علاوه بر توسعه فضاهای محدود مانند پشت‌بام‌ها، اگر این اقدام در مقیاس کلان و به‌صورت گسترده صورت بگیرد یا از دیوارهای سبز که در واقع نوعی فضای سبز عمودی هستند استفاده شود، می‌توان نقش مهمی در ارتقای کیفیت فضای سبز شهری ایفا کرد و نشانه‌ای از توسعه‌یافتگی کلان‌شهرها باشد.

بی‌تردید گسترش باغ‌بام‌ها و دیوارهای سبز بسیار مؤثر خواهد بود. علاوه بر این، می‌توان از فضاهای رها شده و سطوح عمودی بینابینی که در نتیجه توسعه زیرساخت‌های حمل‌ونقل (مانند پل‌ها، روگذرها و زیرگذرها)، ساختمان‌سازی و نحوه چیدمان بافت شهری ایجاد شده‌اند یا از فضاهای حاشیه‌ای بزرگراه‌ها و خیابان‌ها بهره گرفت.

این فضاها ظرفیت بالایی برای توسعه فضای سبز شهری دارند و می‌توانند به‌طور چشمگیری در بهبود کیفیت محیط شهری مؤثر باشند.

آیا همه ساختمان‌ها توان اجرای فضای سبزهای یاد شده را دارند؟

بیشتر ساختمان‌ها، به‌جز بناهای فرسوده‌ای که از استانداردهای سازه‌ای خارج شده‌اند و نیازمند بررسی تخصصی هستند، قابلیت اجرای بام سبز و دیوار سبز را دارند، مشروط بر آنکه ملاحظات سازه‌ای به‌طور کامل رعایت شود. تحقق این امر نیازمند توجه و حمایت مدیران شهری و نظام حکمرانی شهری است تا توسعه این نوع فضاهای سبز در فرآیند تصمیم‌گیری و برنامه‌ریزی شهری لحاظ شود.

توسعه فضای سبز از طریق ملزم کردن ساختمان‌سازها با طرح‌های تشویقی چقدر می‌تواند موثر باشد؟

این موضوع به‌طور مستقیم با حکمرانی شهری و میزان توجه مدیران، کارشناسان و مسئولان ذی‌ربط به استفاده از نظام‌های حمایتی و تشویقی ارتباط دارد. متاسفانه در بسیاری از موارد، جای خالی سیاست‌های موثر و حتی کم‌کاری مسئولان شهری به‌وضوح دیده می‌شود. توسعه فضای سبز در بخش خصوصی و بهره‌گیری از تکنیک‌های نوین مانند بام سبز و دیوار سبز، تاکنون با حمایت جدی همراه نبوده و هیچ‌گونه طرح تشویقی یا حتی بازدارنده در این زمینه اجرا نشده است. اگر در کلان‌شهرهایی مانند تهران ساختاری برای توسعه و نگهداری فضای سبز با اتکا به تعامل اجتماعی و طرح‌های تشویقی شکل گیرد، (برای مثال شهرداری‌ها با ارائه تسهیلات یا پاداش به ساختمان‌هایی که سهم معناداری از فضای سبز ایجاد می‌کنند) می‌توان گام‌های مؤثری برداشت.

در این مسیر، مدیریت شهری و نظام مهندسی ساختمان باید ضوابطی تدوین کنند که در طراحی‌ها، ملاحظات محیطی، زیست‌محیطی و اصول پایداری به‌طور جدی لحاظ شود. در نهایت، تنها راه مؤثر برای حفظ و توسعه فضای سبز در زیرساخت‌های کلان شهری، افزایش تعامل و مشارکت شهروندان است، به‌ویژه آن دسته از شهروندانی که در حوزه ساخت‌وساز فعالیت دارند.

روزنامه صبح ساحل