آثار «ایران بانو» از پشت عینک مردم شناسی

ایران دژگانی به واسطه زن بودن و مادر بودن از منظر و جایگاهی به باورها و آداب و سنن و رسوم مردم ورود پیدا می‌کند که شاید برای یک پژوهشگر دانشگاهی این ورود به سادگی میسر نباشد. چرا که او خود به واسطه‌ی یک زیست سنتی و مادرانه هنگامی که دست به قلم می‌برد در واقع به طور بالفعل حامل آن سنت‌ها و باورهایی‌ست که دیگران در پی آنند. آثار خانم دژگانی حوزه‌ گسترده‌ایی از علاقه‌مندی‌های این پژوهشگر کوشا را در بر می‌گیرد. که هر یک در جایگاه خود دارای اهمیت و قابل نقد و نظر است. از آثاری که در مورد قشم و بندرخمیر نوشته تا شرح احوال شاعران و مشاهیر هرمزگان. از میان آثار مهم و ارزشمند خانم دژگانی کتاب آنچه بر ما گذشت و جن‌زدگان در جنوب ایران به علل مختلف برای من از اهمیت ویژه‌ایی برخوردار است.

در کتاب آن‌چه بر ما گذشت نویسنده به سراغ ثبت داستان‌های واقعی از سرگذشت مردمی می‌رود. که عمری از سرگذرانده و تجربه‌های زیستی دارند که در معرض فراموشی‌ست.درک اهمیت توجه به این خاطرات و ثبت و ضبط آن‌ها کاری‌ست که از هر محققی ساخته نیست و ذکاوت و هوشمندی و نگاه گسترده و فراخ محقق محترم به دنیای پیرامون خود را می‌رساند. خانم دژگانی در این اثر ما را با حوادث و داستان‌هایی رویارو می‌سازد که دست یافتن به آن به سادگی ممکن نیست. ما از خلال این کتاب با زندگی و زیست، روابط آدم‌ها، مشکلات و مسائل آن‌ها در بندرعباس ، قشم، میناب و بندرخمیر در دهه‌های بیست و سی آشنا می‌شویم که نویسنده با قلمی شیوا و صمیمانه به نگارش در آورده‌است. ازدواج زودهنگام دختران، انواع و اقسام بیماری‌ها، سفرهای دریایی، تهیه‌ی آب آشامیدنی سالم، فداکاری و گذشت مردم، گرمای هوا، اتفاقات غیرمترقبه و دور از ذهن، ارتباطات خانوادگی و فامیلی ومضامینی نزدیک به این از جمله مواردی‌ست که نویسنده دراین کتاب به آن‌ها پرداخته‌است.

در کتاب جن‌زدگان جنوب ایران نویسنده درپیشگفتاری بسیار جذاب و خواندنی به شرح دوران کودکی خود در محله‌ی قلعه شاهی بندرعباس و سپس آشناییش با زار و اولین برخوردش با مجلس زار در سالیان کودکی هنگامی که به مکتب‌خانه می‌رفته می‌پردازد. نویسنده علاوه بر شرح و توصیفِ محیط و خاستگاه زار در میان مردم، سعی در تبیین و توضیح آن با توجه به علومی نظیر هیپنوتیزم دارد.

نویسنده همچنین در فصلی مفصل به شرح و توصیف جن از منظر روایات اسلامی و پیوندهای این باورهای دینی با مسائل ماوراالطبیعه پیرامون زار دارد. که نشان از ذهن پویای نویسنده در کوشش برای فهم یک دانش غریب و ناشناخته دارد.

رجوع به آثار پژوهشگرانی نظیر خانم دژگانی به ما یادآور می‌شود که ما چه گنجینه‌های ارزشمندی از دانش‌ها و علوم و میراث فرهنگی در اختیار داریم که از آن‌ها غفلت ورزیده‌ایم و ضرورت خوانش آن‌ها را به فراموشی سپرده‌ایم.

امیدساحل