ایدز پشت دیوار فراموشی

زندان، نقطه‌ی تراکم آسیب

زندان‌ها در بسیاری از کشورها نه محل حضور خطرناک‌ترین مجرمان، بلکه محل تجمع کسانی هستند که پیش از ورود نیز در حاشیه جامعه زیسته‌اند: افراد درگیر فقر، مصرف مواد، بی‌خانمانی، آموزش ‌ندیدگی، مشکلات روانی یا کسانی که از حمایت‌های اجتماعی محروم بوده‌اند. بنابراین زندان را می‌توان نقطه انباشت آسیب‌های اجتماعی دانست. این انباشت، ماهیتی اتفاقی ندارد بلکه بازتاب یک ساختار است: هرچه جامعه نابرابرتر باشد، افراد بیشتری با آسیب‌های متعدد به چرخه جرم و کنترل اجتماعی رانده می‌شوند. وقتی این جمعیتِ پیشاپیش آسیب ‌دیده وارد فضایی می‌شود که با تراکم بالا، محدویت امکانات و کمبود نظارت تخصصی مواجه است، شرایط به‌ گونه‌ای رقم می‌خورد که هر بیماری عفونی می‌تواند به‌ سرعت گسترش یابد. اچ‌آی‌وی تنها یکی از آن‌هاست سل، هپاتیت، عفونت‌های پوستی و بیماری‌های تنفسی نیز در محیط‌های شلوغ و کم ‌امکانات به‌ سرعت انتشار می‌یابند. از این منظر، زندان یک ساختار تولید کننده خطر است، نه صرفا مکانی که افراد آسیب دیده‌اند.

بیماری‌هایی که نامرئی می‌شوند

در بسیاری از سیستم‌های زندانبانی، پدیده‌‌هایی که ممکن است ریسک بیماری را افزایش دهند، به رسمیت شناخته نمی‌شوند. علت این انکار، صرفا یک مقاومت اخلاقی نیست بلکه بخشی از یک استراتژی نهادی است. هر پدیده‌ای که به رسمیت شناخته شود، نیاز به سیاست‌‌گذاری، بودجه و پاسخگویی ایجاد می‌کند. بنابراین ساده‌ترین راه، تولید یک واقعیت رسمی است که در آن هیچ آسیب جدی وجود ندارد و مشکلات تنها در سطح فردی یا استثنایی بروز می‌کنند. این سیاست سکوت به پیامدهای خطرناکی منجر می‌شود. نخست، بیماری‌ها نامرئی می‌شوند. وقتی خطری در اسناد رسمی وجود ندارد، برنامه آموزشی برای مقابله با آن نوشته نمی‌شود. دوم، کارکنان زندان نیز آگاهی کافی نمی‌یابند نه درباره پیشگیری و نه درباره حمایت از زندانیان نیازمند خدمات درمانی. سوم، یک فرهنگ جمعی نادیده‌ گیری شکل می‌گیرد که در آن زندانیان نیز از ترس برچسب‌ خوردگی یا محرومیت، مشکلات خود را پنهان می‌کنند. این نامرئی شدن، فضای ایدئال برای گسترش بیماری فراهم می‌کند زیرا هیچ سازوکاری برای شناسایی و کنترل آن وجود ندارد.

مصرف مواد؛ حلقه اتصال خیابان و زندان

در بسیاری از کشورها، بخش بزرگی از زندانیان با سابقه مصرف مواد وارد زندان می‌شوند اما سیستم‌های درمانی و کاهش آسیب در زندان‌ها به اندازه نیاز واقعی گسترده نیستند. قطع ناگهانی درمان، نبود برنامه‌های جایگزین و عدم دسترسی به ابزارهای بهداشتی، می‌تواند زمینه‌ساز رفتارهای پرخطر شود و سیاست‌هایی که اعتیاد را جرم تلقی می‌کنند و نه بیماری، عملا آسیب را تشدید می‌کنند. مجرم‌سازی مصرف مواد باعث می‌شود افراد نیازمند درمان، به محیطی پرتنش و پرخطر منتقل شوند محیطی که در آن نه تنها درمانی برای اعتیاد دریافت نمی‌کنند، بلکه در بسیاری موارد با محرومیت بیشتری رو به ‌رو می‌شوند. این وضعیت، بدن زندانی را به بدنی صرفا تنبیهی تبدیل می‌کند بدنی که از منظر سیاست ‌گذار، ارزش سرمایه‌گذاری سلامت ندارد. در نتیجه، بیماری نه تنها در سطح فردی کنترل نمی‌شود، بلکه به بخشی از زیست جمعی زندان تبدیل شده و چرخه آسیب را پایدار می‌کند.

یک حق به تعویق ‌افتاده

یکی از مشکلات جدی در مدیریت اچ‌آی‌وی در زندان‌ها، ضعف آموزش سلامت است. زندانیان معمولا اطلاعات کافی درباره ماهیت بیماری، راه‌های انتقال، روش‌های پیشگیری و اهمیت درمان منظم ندارند. این در حالی است که آگاهی ‌بخشی علمی به ‌عنوان یکی از موثرترین ابزارهای کنترل ایدز شناخته شده است.

اما چرا آموزش سلامت در زندان‌ها کم ‌اهمیت تلقی می‌شود؟ پاسخ، دوباره در ساختار قدرت نهفته است. آموزش، قدرت می‌آورد و در فضایی که هدف اصلی‌اش کنترل است، هرگونه توانمندسازی زندانی می‌تواند با مقاومت روبه‌رو شود. آموزش سلامت، زندانی را به فردی آگاه، دارای حق و مطالبه‌گر تبدیل می‌کند فردی که حق درمان، حق پیشگیری و حق دسترسی به خدمات را می‌شناسد. به همین دلیل بسیاری از زندان‌ها ناخواسته گرفتار یک تناقض هستند: آموزش ندادن، چرخه آسیب را تشدید می‌کند، اما آموزش دادن نیز ساختار کنترل را متزلزل می‌کند. این تناقض، برجسته‌ترین نشانه شکاف میان وظیفه سلامت عمومی و منطق کیفری است.

بیماری خطرناک‌تر از ایدز

اچ‌آی‌وی از ابتدا با انگ اجتماعی همراه بوده است انگ‌هایی که گاه از خود بیماری خطرناک‌تر بوده‌اند. در زندان، این انگ شدت بیشتری می‌گیرد زیرا محیط بسته، فقدان حریم خصوصی، کمبود آگاهی و ترس از طردشدن، همه شرایط را برای پنهان‌سازی فراهم می‌کنند. انگ اجتماعی دو پیامد مهم در پی دارد: اول، زندانیان از مراجعه برای آزمایش و درمان اجتناب می‌کنند، زیرا می‌ترسند طبقه‌‌بندی شوند، از برخی فعالیت‌ها محروم شوند یا حتی از سوی دیگران دچار طرد شوند. دوم بیماری در حالت پنهان گسترش می‌یابد. وقتی کسی وضعیت سلامت خود را اعلام نکند، امکان ارائه مراقبت وجود ندارد و بیماری در چرخه‌ای نامرئی باقی می‌ماند. از زاویه انتقادی، انگ اجتماعی یکی از ابزارهای کنترل پنهان است ابزاری که فرد را وادار می‌کند مسئولیت خطر را بر دوش خود حمل کند، در حالی که ساختارهایی که آسیب را تولید یا تشدید کرده‌اند همچنان نامرئی باقی می‌مانند.

درمان؛ یک امتیاز یا یک حق؟

در بسیاری از زندان‌ها، سلامت زندانی در عمل به‌عنوان یک امتیاز دیده می‌شود، نه «حق». کمبود متخصص، تاخیر در ویزیت، نبود پیگیری منظم درمان، انتقال مکرر زندانیان بین زندان‌ها و قطع سوابق پزشکی در زمان آزادی، همگی باعث می‌شود بیماری‌‌های مزمنی مانند ایدز به ‌درستی کنترل نشوند. درمان ایدز نیازمند ثبات است دارو باید به ‌صورت منظم، در زمان مشخص و بدون وقفه مصرف شود. هر قطع یا جابه‌جایی می‌تواند بار ویروسی را افزایش دهد و سلامت زندانی را به خطر بیندازد. اما سیستم‌های زندانبانی، که بیشتر بر ساز و کارهای امنیتی متمرکزند، معمولا توانایی ایجاد این ثبات را ندارند. از این منظر، عدم دسترسی یا قطع درمان یک مسئله صرفا پزشکی نیست بلکه نوعی بی‌عدالتی علیه زندانیان است. سلامت یک زندانی نباید با شرایط اداری، محدودیت‌های امنیتی یا کمبود منابع درمانی تعیین شود. سلامت، حقی جهان‌ شمول است؛ حتی اگر نظام کیفری گاه فراموش کند.

زندان جدا از جامعه نیست

یکی از سوء‌تفاهم‌‌های رایج این است که مشکلات زندانیان محدود به خود زندان است. در واقعیت زندان‌ها بخشی از جامعه‌اند و هیچگونه جدایی واقعی میان داخل و بیرون وجود ندارد. زندانیان دیر یا زود آزاد می‌شوند و وارد همان جامعه‌ای می‌شوند که پیش‌تر آن را ترک کرده‌اند. اگر اچ‌آی‌وی در زندان درمان نشود، اگر درمان قطع شود، اگر زندانی پس از آزادی به خدمات بهداشتی دسترسی نداشته باشد، یا اگر همچنان با انگ اجتماعی مواجه شود، بیماری به‌صورت مستقیم و غیر مستقیم به جامعه بازمی‌گردد. به همین دلیل، سلامت زندانیان یک موضوع امنیتی نیست یک موضوع سلامت عمومی است و بی‌توجهی به آن، هزینه‌ای چند برابر بر دوش جامعه خواهد گذاشت. روز جهانی ایدز تنها یادآور بیماری نیست یادآور این حقیقت است که نابرابری‌ها و بی‌عدالتی‌ها چگونه در بدن‌های خاصی تمرکز پیدا می‌کنند. زندانیان، به‌عنوان یکی از کم‌ صداترین گروه‌های جامعه، در معرض شدیدترین شکل این نابرابری قرار دارند. وضعیت اچ‌آی‌وی در زندان‌ها آزمونی است برای سنجش میزان عدالت اجتماعی، میزان اهمیت‌دادن به سلامت انسان‌ها و میزان صداقت سیاست‌گذاری عمومی. جامعه‌ای که نتواند از آسیب‌پذیرترین اعضای خود محافظت کند، دیر یا زود هزینه آن را در بیرون از دیوارهای زندان خواهد پرداخت. در نهایت، سلامت زندانیان نه لطفی از سوی نظام سلامت، نه امتیازی از سوی ساختار کیفری، بلکه حقی بدیهی است. روز جهانی ایدز به ما یادآوری می‌کند که این حق باید احیا شود نه فقط برای زندانیان، بلکه برای سلامت همه جامعه.