آوارگی خرس سیاه هرمزگان

مرتضی آریانژاد بیش از ده سال است که همراه با تیم مؤسسه حامیان حیات‌وحش هرموز، در مسیرهای دشوار هشت‌بندی تا بشاگرد و رودان برای حفظ و بقای گونه‌های در خطر انقراض استان تلاش می‌کند. مناطقی که به‌ظاهر دورافتاده‌اند، اما در حقیقت شریان‌های حیاتی تنوع زیستی هرمزگان به‌شمار می‌روند.

خرس سیاه آسیایی یکی از این گونه‌های ارزشمند است؛ گونه‌ای کم‌نظیر که پراکندگی جهانی آن از ژاپن تا جنوب ایران امتداد دارد و شرق و شمال هرمزگان آخرین گستره حضور آن محسوب می‌شود. زیستگاه‌هایی که خرس سیاه بذر درختان آن را پخش می‌کند و پوشش گیاهی دره‌ها را تقویت می‌کند. بااین‌حال، براساس داده‌های میدانی، بسیاری از زیستگاه‌های رودان امروز بر اثر فعالیت‌های معدنی تخریب شده‌اند.

آریانژاد می‌گوید بسیاری از مردم هرمزگان حتی نمی‌دانند چنین گونه‌ای در استان وجود دارد؛ عدم آگاهی‌ که سال‌هاست از مرز شهروندان گذشته و به تصمیم‌گیران استان رسیده است. او روایت می‌کند زمانی که برای هماهنگی نمایشگاه عکس حیات‌وحش مراجعه کردم، یکی از مسئولان از او پرسید: «مگر هرمزگان خرس دارد؟» این جمله به‌تنهایی تصویری روشن از وضعیت فرهنگ محیط‌زیستی استان ارائه می‌دهد؛ استانی که بر اساس مطالعات خود او، یکی از سه قلمرو مهم خرس سیاه در ایران و مهم‌تر از آن، غربی‌ترین گستره شناخته‌شده‌ این گونه در جهان است.

بیش از ۸۰ درصد رژیم غذایی خرس سیاه در استان هرمزگان از گیاهان است. بررسی نمونه‌های سرگین که تیم آریانژاد طی سال‌های گذشته جمع‌آوری کرده نشان می‌دهد خرما، بنه، زیتون وحشی (هبر) و کنار مهم‌ترین منابع غذایی آن هستند. اما همین خرس، امروز به دلیل نبود غذا در زیستگاه‌های تخریب‌شده ناچار می‌شود به سمت دام‌های روستاییان برود؛ اتفاقی که به گفته آریانژاد در سال‌های اخیر افزایش یافته و برخی دامداران، به‌ویژه در رودان، خسارت‌های مستقیم دیده‌اند. اما موضوع مهم‌تر از خسارت، سازوکار پرداخت آن است؛ خسارتی که گاه سه تا چهار سال پس از حادثه پرداخت می‌شود، زمانی که دامدار در شرایط تورمی کشور مبلغی دریافت می‌کند که یک‌پنجم ارزش واقعی دامش را هم پوشش نمی‌دهد. نتیجه این تأخیرها، آن‌طور که آریانژاد می‌گوید، واکنش‌های تلافی‌جویانه و گاه کشتن خرس‌ها است.

با این حال تلاش‌های مردمی نیز برای احیای منابع غذایی این جانور در سال‌های گذشته انجام شده؛ سال گذشته، مؤسسه هرموز پروژه بازسازی «دربن‌ها»‌ (سازه‌های سنتی آبخیزداری که خاک را پس از بارندگی جمع می‌کنند و بستری برای رشد نخلستان‌های کوهستانی فراهم می‌سازند) را آغاز کرد؛ نخلستان‌هایی که برای خرس سیاه حکم انبار غذایی طبیعی دارند. برای این پروژه حدود ۴۰۰ تا ۵۰۰ میلیون تومان هزینه شد؛ اما همان‌طور که آریانژاد می‌گوید، تقریبا تمام این مبلغ از کمک‌های مردمی خارج از استان تأمین شد و «حتی یک ریال» آن هم از نهادهای دولتی پرداخت نشد.

احیای زیستگاه خرس سیاه، که سرمایه طبیعی هرمزگان است، نیازمند نگاهی ویژه است. اما نبود مشارکت دولتی تنها به این پروژه محدود نمی‌شود. او معتقد است که صنایع بزرگ استان که از محیط و منابع طبیعی هرمزگان بهره می‌برند، باید بخشی از مسئولیت اجتماعی خود را به حفاظت از خرس سیاه اختصاص دهند. این مطالبه طی چند سال اخیر بارها مطرح شده اما هنوز هیچ صنعت یا شرکت بزرگی به‌طور رسمی «حامی خرس سیاه هرمزگان» نشده است. او می‌گوید: «در گل‌گهر سیرجان، برای پروژه‌های حیات‌وحش سرمایه‌گذاری مؤثر انجام می‌شود. اما در استان هرمزگان هیچ پشتیبانی نداریم.»

آریانژاد راهکارهای پیشنهادی از اقدامات کوتاه‌مدت و بلندمدت برای حفظ و نگهداری این گونه خاص ارائه کرد: نمونه‌ای از آن‌ها، ساخت آغل‌های مستحکم با آهن و توری‌های قوی، آموزش مستقیم دامداران، ایجاد سازوکار پرداخت فوری خسارت، و در مرحله‌های بعدی، برنامه‌های تغذیه هدفمند و علمی در شرایط بحرانی که در جهان نیز تجربه شده است. او تأکید می‌کند که این تغذیه باید با روش‌های استاندارد انجام شود تا فقط خرس از آن بهره ببرد و تعارض افزایش نیابد.

در میان روایت مشکلات خرس سیاه، آریانژاد بارها به موضوع تنوع زیستی شگفت‌انگیز و ناشناخته هرمزگان اشاره دارد. از دید او، استان هرمزگان یکی از غنی‌ترین نقاط کشور است؛ جایی که بهترین زیستگاه‌های پلنگ ایرانی، گونه‌های کمیابی از مارهای نادر، و پرندگانی مانند «جغد عمانی» در آن دیده شده‌اند. او می‌گوید این گونه‌‌خاص که در هرمزگان دیده شده‌، تا چند سال پیش تصور می‌شد فقط در عمان وجود دارد. این همه تنوع جانوری در استان، در کنار بی‌توجهی دستگاه‌های شهری، شهرداری‌ها و شوراهای شهر قرار گرفته است. او می‌گوید برای نمایشگاه حیات‌وحش هرمزگان دعوت‌نامه رسمی به شهرداری بندرعباس ارسال شد، اما هیچ‌کس حضور پیدا نکرد.

در نهایت، پرسش اصلی همچنان در گزارش او مطرح می‌شود: وقتی بسیاری از زیستگاه‌های خرس سیاه در رودان نابود شده و مناطق باقیمانده نیز در حال صدور مجوزهای جدید معدن است، چه نهادی مسئول توقف این روند است؟ چرا استانداری و اداره صنعت و معدن با وجود هشدارهای مکرر، جلوی این تخریب را نمی‌گیرند؟ و اگر امروز اقدام نشود، چه زمانی قرار است برای بقای خرس سیاه آسیایی تصمیمی جدی گرفته شود؟

آریانژاد بارها تأکید می‌کند: «اگر روند فعلی ادامه پیدا کند، سرنوشت خرس سیاه آسیایی همان خواهد شد که امروز یوزپلنگ ایرانی با آن روبه‌روست؛ میلیاردها هزینه شد اما نتیجه، نزدیک شدن به انقراض بود. اما برای خرس سیاه آسیایی هنوز دیر نشده است».