تقابل معاونین

اختلاف میان افراد حلقه نزدیک رئیس‌جمهور در دولت‌های گذشته نیز سابقه دارد. نمونه شناخته‌شده آن اختلاف میان «محمود واعظی»، رئیس دفتر رئیس‌جمهور روحانی و «اسحاق جهانگیری» معاون اول او بود؛ اختلافی که به اندازه‌ای پیش رفت که جهانگیری در دور دوم ریاست‌جمهوری روحانی پیشنهاد کرد جایگاه معاون اول را ترک کرده و به عنوان مشاور فعالیت کند. روحانی با این پیشنهاد مخالفت کرد، اما روشن بود که در عمل، واعظی نقش محوری‌تری در تصمیمات دولت ایفا می‌کرد و جهانگیری در حاشیه قرار داشت.

در روزهای اخیر، خبر اختلاف میان عارف و قائم‌پناه نیز در شبکه‌های اجتماعی بازتاب گسترده‌ای داشته است. بررسی عملکرد یک سال و نیم اخیر دولت نشان می‌دهد این اختلاف‌ها شباهت زیادی به الگوی جهانگیری و واعظی دارد؛ رقابتی پنهان بر سر اینکه چه کسی عملاً مرد شماره دو دولت است. هرچند قانون اساسی جایگاه معاون اول را مشخص کرده، اما در معادلات ساختار قدرت، نزدیکی فکری و سیاسی به رئیس‌جمهور، در کنار جایگاه رسمی تاثیرگذاری مهمی دارد.

محمدرضا عارف، معاون اول دولت پزشکیان، سیاستمداری باسابقه و چهره شاخص اصلاح‌طلبان است. او که در دولت اصلاحات نیز معاون اول محمد خاتمی بود، برای اصلاح‌طلبان به‌ویژه طیف سنتی این جریان اهمیت نمادین دارد. با این حال، در ماه‌های اخیر مخالفت‌هایی از جنس انتقاداتی که درباره محمدجواد ظریف مطرح شد، متوجه عارف نیز شده است.

موضوع تابعیت دوگانه فرزندان او باعث شده برخی جریان‌ها صلاحیت قانونی‌اش برای حضور در این سطح از مدیریت را زیر سؤال ببرند؛ مشابه وضعیتی که ظریف را از حضور در دولت کنار گذاشت.

با حذف ظریف از ساختار دولت، عارف و قائم‌پناه به دو ضلع اصلی قدرت در نهاد ریاست‌جمهوری تبدیل شدند.

عارف چهره‌ای اصلاح‌طلب و قائم‌پناه چهره‌ای نزدیک به شخص پزشکیان که در بدنه اصلاح‌طلبی جایگاه برجسته‌ای ندارد. سوابق همکاری او با پزشکیان در وزارت بهداشت و سطح اعتماد رئیس‌جمهور به وی، باعث شده امروز در جایگاه معاون اجرایی قرار بگیرد.

اکنون به نظر می‌رسد میان سیاستمدار اصلاح‌طلب و معاون اجرایی نزدیک به رئیس‌جمهور اختلافاتی شکل گرفته است؛ اختلافاتی که ریشه آن به رقابت برای تعیین نفر دوم دولت برمی‌گردد و می‌تواند بر روند تصمیم‌گیری‌های کلان تأثیر بگذارد.

عدم واکنش دولت به اختلاف دو معاون

نکته قابل تامل جایی است که دولت همچنان درباره این اختلاف‌ها سکوت کرده است. این سکوت، گمانه‌زنی‌ها درباره استعفای احتمالی عارف را تقویت کرده و می‌تواند نشانه‌ای از شکاف در حلقه نزدیکان رئیس‌جمهور باشد. در صورت خروج عارف، دولت با دومین تغییر مهم در سطح معاونت روبه‌رو می‌شود؛ اتفاقی که ترکیب نیروهای اثرگذار در نهاد ریاست‌جمهوری را دگرگون خواهد کرد و معادلات سیاسی دولت را تحت تأثیر قرار می‌دهد.

تأثیر گروه‌های فشار بر اختلاف میان کارگزاران دولت

عوامل بیرونی نیز در تشدید این اختلافات بی‌تأثیر نیستند. گروه‌های سیاسی و شبکه‌های اقتصادی که به دنبال امتیاز گرفتن از دولت هستند، در شکل‌گیری و تقویت این تنش‌ها نقش دارند.

مسعود پزشکیان تاکنون نشان داده در مدیریت گروه‌های فشار با چالش روبه‌رو است؛ چنان‌که در ماجرای خروج ظریف و علی طیب‌نیا نتوانست مانع از حذف این چهره‌های تأثیرگذار از دولت شود.

رسانه‌ها نیز روایت‌های متفاوتی درباره ریشه اختلاف‌ها ارائه می‌کنند. برخی گزارش‌ها قائم‌پناه را چهره اثرگذار در حذف نیروهایی مانند ظریف، طیب‌نیا و آذری‌جهرمی می‌دانند.

روایت‌های دیگری نیز وجود دارد که عدم حضور آذری‌جهرمی در دولت را ناشی از مخالفت عارف عنوان می‌کند. با وجود این روایت‌های متضاد و تایید نشده، آنچه بیش از همه به دولت آسیب زده، نبود یک واکنش رسمی و روشن درباره این گمانه‌زنی‌هاست؛ گمانه‌هایی که فضای دولت را به حاشیه برده و باعث دلخوری بخش مهمی از حامیان انتخاباتی پزشکیان شده است. اگر مسعود پزشکیان نتواند اختلاف میان چهره‌های کلیدی دولت را مدیریت کند، در آینده با چالش‌های بزرگ‌تری روبه‌رو خواهد شد. دولت او یک دولت ائتلافی با حضور نیروهای ناهمسوست و اختلاف میان افراد نزدیک به رئیس‌جمهور، مانند عارف و قائم‌پناه، در صورت بی‌توجهی، می‌تواند ساختار دولت را بیش از گذشته دچار فرسایش کند و زمینه را برای نفوذ جریان‌های مخالف گفتمان پزشکیان فراهم سازد.

روزنامه صبح ساحل