خشم خاک بر سر جاسک

گسترش الگوی بادهای سیستان

در جنوب شرق هرمزگان، بندر جاسک در حاشیه دریای عمان آرام گرفته است؛ شهری با مردمی صیاد و کشاورز که قرن‌ها با نسیم دریا خو گرفته‌اند. اما طی سالیان اخیر، شمار روزهای گردوخاکی در شرق استان به‌طور نگران‌کننده‌ای افزایش یافته است.

در فصول سرد، سامانه‌های پرفشار و بادهای شمال‌شرقی سبب افزایش روزهای غبارآلود می‌شوند و در فصول گرم نیز سامانه‌های کم‌فشار حرارتی با بادهای غربی، گرد و خاک محلی و حتی فرامحلی را به داخل منطقه می‌کشانند. تصاویر ماهواره‌ای و گزارش‌های اقلیمی نشان می‌دهد که کانون‌های گردوغبار در خود استان فعال شده‌اند؛ یعنی دیگر لازم نیست بادهای سیستان، فاصله صدها کیلومتر را طی کنند تا هوای جاسک را تحت تأثیر قرار دهند.بادهای معروف به «۱۲۰ روزه سیستان» بادهایی خشک و گرم‌اند که در تابستان از شمال شرق می‌وزند و سبب فرسایش خاک می‌شوند. امروزه اما آثار مشابهی در شرق هرمزگان مشاهده می‌شود. به گفته کارشناسان منابع طبیعی، کاهش پوشش گیاهی، برداشت بی‌رویه آب زیرزمینی و خشکسالی‌های پی‌درپی باعث شده خاک منطقه به کوچک‌ترین بادی حساس شود. در چنین شرایطی، هر سوی بادی چه از خشکی به دریا، چه از دریا به خشکی گردوغبار را به هوا می‌فرستد.

نفس بندر در غبار

در روزهای غبارآلود، آسمان جاسک رنگ خاک می‌گیرد و دید افقی گاه به کمتر از ۵۰۰ متر می‌رسد. بنا به اعلام اداره کل حفاظت محیط زیست استان، در برخی روزها غلظت ذرات معلق تا چند برابر حد مجاز سازمان جهانی بهداشت افزایش می‌یابد. این وضعیت به‌ویژه برای کودکان، سالمندان و بیماران تنفسی خطرناک است. یکی از ساکنان محلی می‌گوید:«صبح‌ها دیگر بوی نم دریا نمی‌آید، فقط بوی خاک و شن است. حتی صیادان هم قایق‌ها را از ترس موج و خاک در ساحل می‌گذارند.»

خسارت به زمین و دریا

تأثیر گردوغبار بر اقتصاد محلی، عمیق و چندوجهی است. کشاورزان می‌گویند که گردوغبار، روی برگ گیاهان می‌نشیند و نور خورشید را می‌پوشاند؛ محصولاتی مانند خرما، ذرت و سبزیجات بازده خود را از دست داده‌اند. برخی مجبور شده‌اند کشت را رها کنند.

در دریا نیز شرایط مشابه است؛ بادهای غربی و شمال‌شرقی، دریا را متلاطم می‌کنند و فعالیت صیادان را مختل می‌سازند. این وضعیت، روزهای کاری بندر را کاهش داده و زیان اقتصادی سنگینی به همراه داشته است. گزارش‌های محلی از تعطیلی مکرر فعالیت‌های صیادی، بندری و اداری در پی باد و گردوخاک حکایت دارند.

کمبود تجهیزات و غفلت مدیریتی

در حالی که شرایط اقلیمی شرق هرمزگان به سرعت در حال تغییر است، زیرساخت‌های پایش جوی و دریایی هنوز با واقعیت‌های اقلیمی امروز هم‌خوانی ندارد. در محدوده‌ی دریای عمان و سواحل جاسک، هیچ بویه‌ی فعال هواشناسی دریایی وجود ندارد؛ تجهیزاتی که می‌توانند جهت و سرعت باد، ارتفاع موج و جریان‌های سطحی را لحظه‌به‌لحظه ثبت کنند.

نبود این ابزار، پیش‌بینی دقیق و هشدار به‌موقع را دشوار کرده است. کارشناسان هواشناسی معتقدند اگرچه بارها درخواست تأمین تجهیزات داده شده، اما غفلت و کم‌توجهی مدیران استانی و ملی باعث شده این نیاز حیاتی همچنان بی‌پاسخ بماند. در شرایطی که طوفان‌های حاره‌ای و گردوغبارهای فرامنطقه‌ای می‌توانند در چند ساعت مسیر حرکت خود را تغییر دهند، نبود سامانه‌های هشدار سریع می‌تواند خسارت‌های سنگینی به‌دنبال داشته باشد.

جاسک امروز چشم‌انتظار بویه‌های هواشناسی است تا از طریق آن، دریای عمان نه دشمن که دوباره شریک زندگی مردمانش شود.

تهدید امنیت اقلیمی

خشکسالی‌های پیاپی، بیابان‌زایی و گردوغبار، در کنار ضعف زیرساخت‌های مدیریتی، امنیت اقلیمی منطقه را تهدید می‌کند. از دست رفتن زمین‌های کشاورزی، کاهش منابع آب و مهاجرت روستاییان به شهر، زنجیره‌ای از چالش‌های اقتصادی و اجتماعی را پدید آورده است. این روند اگر مهار نشود، می‌تواند شرق هرمزگان را با همان بحران‌هایی روبه‌رو کند که سال‌ها پیش سیستان را از پا انداخت.

راهی برای مهار باد

کارشناسان پیشنهاد می‌کنند:

-تثبیت شن‌های روان با کاشت گیاهان بومی مقاوم به خشکی و استفاده از روش‌های بیولوژیک.

-مدیریت منابع آب زیرزمینی برای حفظ رطوبت خاک.

-راه‌اندزی شبکه‌ی پایش دریایی و نصب بویه‌های خودکار در محدوده جاسک.

-ایجاد سامانه هشدار سریع گردوغبار و آموزش عمومی برای مقابله با طوفان‌های شن.

-نظارت مدیریتی منسجم‌تر بر طرح‌های مقابله با فرسایش خاک و بحران‌های جوی.

جاسک، بندری میان خاک و دریا، امروز بیش از هر زمان دیگری در معرض خطر قرار دارد.

دریا هنوز نفس می‌کشد، اما بادها خشمگین‌اند و در نبود برنامه‌ریزی و تجهیزات کافی، این خشم می‌تواند همه‌چیز را در خود ببلعد.. امروز اقدام نکنیم، فردا شاید دیگر نه دریا پیداست و نه بندر؛ فقط گرد و غبار است که در باد می‌رقصد.