هزارتوی شوراها

در ظاهر، این شوراها قرار است نشان‌دهنده عقل جمعی، مشارکت‌پذیری و تخصص‌محوری باشند. اما در عمل، ایران را می‌توان «کشور شوراهای با کمترین کارآیی نهادی» دانست؛ جایی که شوراها به‌جای حل مسأله، اغلب بر مسئله می‌افزایند.

شوراهای بی‌قدرت و بی‌ضمانت

بسیاری از شوراهای کشور، حتی با عنوان‌های بلند و ترکیب‌های رسمی، فاقد ضمانت اجرایی و تأثیر واقعی در سیاست‌گذاری هستند. تصمیماتشان یا توسط نهادهای بالادستی نادیده گرفته می‌شود، یا در تداخل با دیگر نهادها، عملاً بی‌اثر می‌مانند. حوزه‌هایی مانند فرهنگ، اقتصاد، آموزش، خانواده، یا حتی فضای مجازی، هم‌زمان در چند شورا بررسی می‌شود. نتیجه آن پراکندگی منابع، دوباره‌کاری، و فقدان پاسخگویی است. هیچ‌کس مسئول نهایی نیست و شوراها اغلب به اتاق‌های بسته بی‌پایانِ جلسه‌سازی تبدیل شده‌اند.

چرا شورا؟ چون نهاد نداریم

در ایران، هرجا دولت یا ساختار رسمی از حل مسئله‌ای بازمانده، به‌جای اصلاح نهاد موجود، شورایی جدید خلق شده است. شورای عالی محیط زیست، شورای ساماندهی جوانان، شورای آموزش و پرورش، و... همگی نشانه‌ای از پرهیز از نهادسازی و پناه بردن به شورا‌سازی بی‌ثمر هستند.

شورا، اگر به معنای واقعی آن ــ مشورت‌پذیری، مشارکت، و تخصص ــ اجرا شود، می‌تواند بسیار کارآمد باشد. اما تجربه جهانی نشان می‌دهد که کثرت شورا، مترادف با کارآمدی نیست. در ادامه به بررسی تجربه کشورهای دیگر در ساختار شورا می‌پردازیم:

در آلمان، شوراها عمدتاً مشورتی و تخصصی هستند، ذیل وزارتخانه‌ها عمل می‌کنند، فاقد قدرت اجرایی‌اند اما اثرگذاری علمی بالایی دارند.

در فرانسه، شورای دولتی با نقش حقوقی و نظارتی، از مهم‌ترین نهادهای مشورتی دولت است؛ ترکیب آن حرفه‌ای و مصوباتش راهبردی و حقوقی است.

در سوئد و اسکاندیناوی، شوراها به معنای واقعی «مشارکت اجتماعی» هستند. ترکیب آن‌ها باز، متنوع، و پاسخگو به مردم است. جلسات عمومی، شفاف و مستند برگزار می‌شود.

در چین، نظام شورایی با ظاهر مشارکتی، اما در عمل فرمایشی و درون‌حزبی است. شوراها بیشتر ابزار مشروعیت‌بخشی‌اند تا تصمیم‌گیری واقعی.

در ایران، شوراها پرتعداد، پراکنده، غالباً دولتی هستند و تصمیم‌سازی مبهم و ناکارآمد دارند.

اما در کشوری مانند آلمان، ساختار شوراها مشورتی و تخصصی است یا در فرانسه، شوراها ابعاد حقوقی-نظارتی دارند و با حضور نخبگان اداری تدوین قانون و کنترل تصمیم‌ها را انجام می‌دهند.کشور اسکاندیناوی ساختار شوراها را اجتماعی-پاسخ‌گو شکل داده است اما در چین این ساختار فرمایشی و حزبی است به گونه‌ای که اعضای حزب اکثرا سیاسی هستند.

از شوراسازی به نهادسازی

اگر ایران می‌خواهد از این هزار توی شوراها خارج شود، باید شوراهای موازی و ناکارآمد را ادغام یا حذف کند و ترکیب شوراها را متنوع، تخصصی و شفاف‌پذیر کند.

به‌جای شورا، نهادهای دائمی، پاسخ‌گو و مسئول بسازد و مهم‌تر از همه، فرهنگ مشورت واقعی، نه نمایشی را در حکمرانی نهادینه کند. ایران باید از «کشور شوراها» به «کشور نهادهای مؤثر» تبدیل شود. تصمیم‌سازی واقعی، به تخصص، شفافیت و پاسخگویی نیاز دارد، نه فقط صورت‌جلسه‌نویسی‌های بی‌سرانجام.

روزنامه صبح ساحل