حاجی‌آباد گزینه اول احداث بندر خشک

تصمیمی غیرکارشناسی؟

سفر نماینده ویژه رئیس‌جمهور به کرمان و بازدید از منطقه ویژه اقتصادی سیرجان با هدف بررسی ظرفیت‌های این شهر برای ایجاد بندر خشک، بسیاری از کارشناسان و فعالان حوزه لجستیک را متعجب کرده است. چرا سیرجان؟ آیا این شهر با فاصله قابل‌توجه از مبادی ورودی کالا و محورهای اصلی تجارت دریایی، ظرفیت واقعی ایفای نقش بندر خشک را دارد؟

آیا اولویت با توسعه چنین پروژه‌هایی است، یا اصلاح ساختارهای ناکارآمد در بنادر فعال مانند شهید رجایی؟

سیرجان بی‌تردید شهری صنعتی با جایگاه اقتصادی مهم در جنوب شرق کشور است؛ اما فاصله جغرافیایی و هزینه‌های بالای انتقال بار از بندر شهید رجایی به این شهر، ساخت بندر خشک در آن را از منظر اقتصادی زیر سؤال می‌برد. به گفته یکی از مدیران سابق گمرک، "بندر خشک باید جایی باشد که بیشترین سرعت و سهولت انتقال را برای کالاهای ورودی و خروجی فراهم کند. این شاخص‌ها در حال حاضر بیشتر با مناطقی مانند حاجی‌آباد یا بندرلنگه هم‌خوانی دارد تا سیرجان."

مشکل اصلی بندر شهید رجایی چیست؟

برخلاف تصور رایج که کمبود فضای فیزیکی در اسکله را عامل اصلی رسوب کالا معرفی می‌کند، بسیاری از فعالان اقتصادی معتقدند که مسئله اساسی بندر شهید رجایی، «فرآیندهای ناکارآمد، پراکندگی سیستم‌ها و نبود یکپارچگی در تصمیم‌گیری» است.

سیستم‌های موازی و جزیره‌ای، نبود هماهنگی میان گمرک، سازمان بنادر، ارگان‌های امنیتی و نهادهای دیگر، موجب می‌شود تا ترخیص کالاها با تأخیرهای چندروزه و گاه چند هفته‌ای مواجه شود.

این تأخیرها نه تنها هزینه‌های اضافی برای واردکنندگان در پی دارد، بلکه فضای بندر را اشغال می‌کند و ظرفیت تخلیه و بارگیری را کاهش می‌دهد.

یکی از کارشناسان لجستیک درباره این موضوع می‌گوید: "وقتی فرآیند ترخیص، شفاف، سریع و دیجیتالی نباشد، حتی اگر صد بندر خشک هم بسازید، مشکلی حل نمی‌شود. بندر خشک سیرجان با همان فرایند معیوب فعلی، صرفاً یک حلقه جدید به زنجیره ناکارآمدی اضافه می‌کند."

جایگزین‌های منطقی‌تر: حاجی‌آباد و بندرلنگه

دو نقطه جغرافیایی که بارها در مطالعات مشاوران و اسناد راهبردی به‌عنوان پشتیبان‌های طبیعی بندر شهید رجایی معرفی شده‌اند، حاجی‌آباد و بندرلنگه هستند.

نزدیکی جغرافیایی، زیرساخت‌های نسبی چون راه‌آهن بندرعباس به تهران و دسترسی سریع‌تر به بنادر جنوب، این مناطق را به گزینه‌هایی معقول برای توسعه بندر خشک تبدیل کرده است. بندرلنگه علاوه بر نزدیکی به خلیج فارس، قابلیت تبدیل‌شدن به بندری مکمل برای شهید رجایی را دارد. از سوی دیگر، حاجی‌آباد با قرار گرفتن در محور ترددی شرق به غرب استان هرمزگان، امکان تبدیل‌شدن به هاب ترانزیتی را دارد.به گفته یکی از استادان دانشگاه هرمزگان: "اگر قصد دارید بار از بندر شهید رجایی به یک نقطه دیگر منتقل شود تا ترخیص آسان‌تر شود، چرا آن نقطه باید سیرجان باشد؟ هزینه حمل، زیرساخت، و زمان انتقال در این مسیر به‌شدت بالا خواهد بود."

فرصت‌سوزی با تصمیمات عجولانه

ایجاد یک بندر خشک پروژه‌ای میلیاردی است؛ هم از منظر ساخت‌وساز و هم تجهیز لجستیکی. چنین سرمایه‌گذاری عظیمی تنها زمانی توجیه دارد که به کاهش واقعی هزینه‌ها، افزایش سرعت ترخیص و تسهیل تجارت منجر شود. در غیر این صورت، همانند بسیاری از پروژه‌های مشابه، به سازه‌ای بی‌استفاده تبدیل می‌شود که منابع کشور را هدر داده است.

فراموش نکنیم که توسعه دریامحور نیازمند رویکردی منسجم و مبتنی بر شواهد است، نه تصمیمات مصلحتی یا مبتنی بر فشارهای منطقه‌ای و سیاسی. در شرایطی که بندر شهید رجایی به‌عنوان شاه‌رگ تجاری کشور، هنوز از سیستم مدیریت داده‌محور، یکپارچه و پاسخ‌گو بهره‌مند نیست، هزینه‌کردن برای توسعه بندر خشک در منطقه‌ای دور از ساحل، بیشتر به یک فرار به جلو شباهت دارد تا راه‌حل واقعی.

راهکار چیست؟

اگر هدف از احداث بندر خشک، کاهش فشار روی بندر شهید رجایی و تسهیل فرآیند ترخیص کالاهاست، راه‌حل‌های بهتری وجود دارد:

1. اصلاح ساختارهای اداری و ترخیص: راه‌اندازی پنجره واحد، دیجیتال‌سازی کامل فرایندهای گمرکی و حذف رویه‌های غیرضروری.

2. تقویت خطوط ریلی و جاده‌ای به پشتیبان‌های نزدیک‌تر: توسعه حمل‌ونقل ترکیبی به مناطق نزدیک مثل بندرلنگه و حاجی‌آباد.

3. افزایش تعامل بین دستگاه‌های ذی‌ربط: ایجاد سیستم‌های مشترک اطلاعاتی میان گمرک، بنادر، انبارها و نهادهای نظارتی.

طرح ایجاد بندر خشک در سیرجان، اگرچه با نیت پشتیبانی از بندر شهید رجایی مطرح شده، اما با توجه به مختصات جغرافیایی، هزینه‌های انتقال و مسائل زیرساختی بندر شهید رجایی، در عمل کمکی به حل بحران‌های فعلی نمی‌کند. اولویت کشور در شرایط فعلی، بازنگری جدی در ساختارهای مدیریت بنادر و ترخیص کالاست، نه صرف بودجه‌های کلان برای طرح‌هایی که ممکن است بیشتر رنگ‌وبوی تبلیغاتی داشته باشند تا اقتصادی.