شماتت، از وسوسه‌ها و روش‌های شیطان

شماتت، سرزنش، نکوهش، تعبیر، ملامت، از واژه‌هایی هستند که به شدت دارای بار منفی می‌باشند. استفاده از آن‌ها به هر دلیلی بسیار ناپسند ومذموم است و از رذیله‌های اخلاقی محسوب می شود.

حضرت امام صادق علیه السلام می فرمایند: هرکس مومنی را برای گناهی سرزنش کند، نمیرد تا خودش آن گناه را مرتکب شود. (الکافی 2/356/3)

باید توجه داشت:

راهنمایی نمودن دیگران با لسان ادب ومسئولانه باشماتت تفاوت دارد. انتقاد مشفقانه برای رفع ایرادات وعیوبات نیز با شماتت تفاوت دارد.

از ویژگی‌های بارز شماتت مواردی است که کلام و رفتار انسان توام با تمسخر و عصبانیت و به اصطلاح سرکوفت زدن همراه باشد مانند این جمله همسر به شوهرش: این هم میوه است که خریده‌ای، نشد یکبار تو یک میوه خوب بخری! در حالی که جمله صحیح می‌تواند این باشد: سعی کن بعد از این میوه بهتری بخری، اکثر این میوه‌ها خراب است.

یکی از دوستان نقل می‌نمود: مادر زن با ما زندگی می کرد اکثرا یادش می رفت چراغ دستشویی را بعد از بیرون آمدن خاموش نماید و من عصبانی می‌شدم و به او می‌گفتم: شد شما یکبار این چراغ را خاموش کنی؟ و او سرش را از خجالت پایین می‌انداخت و عذرخواهی می‌کرد ولی باز کارش را تکرار می‌کرد و امروز او فوت کرده است و از این دنیا رفته است و من یادم می‌رود و چراغ دستشویی را خاموش نمی‌کنم؛ دیگران و اطرافیان به من سرکوفت می‌زنند و همان حرف‌هایی را که من به مادرزنم می‌گفتم، به من می‌گویند.

نگارنده شاهد اعمال شماتت آمیز یک مدیر‌کل درباره کارکنان زیر مجموعه خودش بود به‌طور مثال وقتی وضو گرفتن یک کارمند را می‌دید که اشتباهی دارد، ضمن اینکه او را راهنمایی نمی‌نمود، بلند بلند می‌گفت: تو همیشه وضوهایت غلط است. تو هیچ وقت وضوی درست نگرفته‌ای ! یا در پاراف گزارش کارمندان خود می نوشت: من تا چه زمانی باید این گزارشات بی‌سروته را بخوانم ! مصادیق رفتارها وگفتارهای شماتت آمیز وی، مثنوی یک من کاغذ خواهد شد. بعدها از دوستان نقل می‌شد که وی دچار بیماری وسواس در کارهای روزمره و عادی شده است. بطور مثال نماز صبح دورکعتی راچند بار اقامه می‌نماید ولی راضی به صحت انجام آن نمی‌شود گاهی هم دچار تشنج می‌شود.

بدیهی است غیر از اولیای الهی سایر مردم کم و بیش به مشکلات ونارسایی‌های رفتاری و گفتاری مبتلا می‌باشند و لزومی ندارد که آنان را به رخ کشید ومرتب مورد نکوهش قرار داده و شماتت کنیم.

البته مواردی نیز پیش می‌آید که نیازمند انتقاد و تذکر با روش مهربانانه و بدون پرخاشگری و سرزنش است.

علل گوناگونی برای رفتار شماتت‌آمیز انسان‌ها از جمله حسادت، کینه و دشمنی، گاهی حتی دلسوزی و علاقه باعث رفتارهای نکوهشی می‌شود.

وقتی ازحضرت ایوب نبی علیه السلام پس از اینکه سلامتی وعافیت خود را یافت، پرسیدند : ازمیان انواع بلاها وسختی‌هایی که بدان مبتلا شدی، کدام یک سخت‌تر وشدیدتر بود ؟ گفت: شماتت دشمنان از همه سخت‌تر بود. (المیزان ج 7- ص 328)خداوند متعال گاهی اوقات بنده‌ای را برای ارتقای مقام معنوی گرفتار بلا و مصیبت می کند مانند مصائب پیامبران . گاهی ممکن است برای آمرزش ومغفرت کسی را مبتلا سازد وشاید فرد دیگری را برای هوشیاری بیشتر و مراقبت دائم دچار مشکلات می‌نماید و برعکس گاهی ممکن است خوشی‌ها و رفاه در زندگی و نبود بلاها وسختی‌ها نشانه قهر وغضب الهی باشد که در قالب رفاه ظاهر می شود.

مرحوم مجتهدی تهرانی می‌نویسد: هیچ وقت کسی را شماتت نکنید، هرکس گرفتاری پیدا کرد حق ندارید قضاوت کنید. نگویید فلانی که این پیش آمد برایش اتفاق افتاد به خاطر این است که فلان کار را انجام داده است . ما چه می‌دانیم ؟ ما حق نداریم چیزی بگوییم .

درقیامت از ما سوال می‌کنند و می گویند: چنین چیزی نبوده وشما اشتباه کردی، بلکه ما او را به خاطر اینکه بنده خوبی بود، گرفتار کردیم. شما چه حقی داشتی که چنین حرفی زدی ؟ باید جواب بدهی. حتی به دلمان هم نباید خطور کند که فلانی چون آن کار را کرد، این پیش آمد برایش شد.

مذمت‌کنندگان غافل از این حقیقت هستند که خود در زندگی دچار سختی‌ها و گرفتاری‌ها خواهند شد. (طریق وصل- ص 118) نمی‌دانم اگر قضاوت نادرستی در مورد کسی کنم دنیا تمام تلاش خود را می‌کند تا مرا در شرایط او قرار دهد تا به من ثابت کند در تاریکی همه ما شبیه یکدیگریم. ( داستایوفسکی جنایات ومکافات)حضرت امیر علیه السلام می فرمایند: نکوهش و انتقاد زیاد در دل‌ها و یاران و دوستان کینه می آورد و آتش لجاجت را بیشتر می‌کند . (غرر الحکم ج2-ص 234)

لذا در این شرط بلاغ توصیه می‌شود اولا ندیده گرفتن و تغافل و ثانیا با روش دلسوزانه ومهربانانه و با نیت خیرخواهی به اطرافیان خود کمک کنیم تا به سلامت از مرز ناکامی‌ها عبور کرده و امیدوارانه آینده را بسازیم.