زنگ خطـری بـرای مغز

انواع سکته مغزی را می‌شناسید؟

به طور کلی، دو نوع سکته مغزی وجود دارد. سکته مغزی ایسکمیک ( Ischemic stroke ) که مشابه حمله قلبی است، با این تفاوت که در رگ‌های خونی مغز رخ می‌دهد. لخته‌ها می‌توانند در رگ‎‌های خونی مغز، رگ‌های خونی منتهی به مغز یا حتی در رگ‌های خونی سایر نقاط بدن تشکیل شده و سپس به سمت مغز حرکت کنند. این لخته‌ها باعث مسدود شدن جریان خون به سلول‌های مغز می‌شوند. سکته مغزی ایسکمیک همچنین در شرایطی اتفاق می‌افتد که پلاک بیش از حد (رسوبات چربی و کلسترول) رگ‌های خونی مغز را مسدود کنند. علاوه بر این، فیبریلاسیون دهلیزی (Afib) نیز احتمال بروز سکته مغزی را افزایش می‌دهد. فیبریلاسیون دهلیزی یک ریتم نامنظم قلب است که باعث تشکیل لخته در قلب می‌شود. این لخته‌ها می‌توانند جدا شده و به مغز برسند. سکته‌های مغزی ایسکمیک ناشی از اختلال لخته شدن خون در زمان تولد یا در طول زندگی، به ندرت اتفاق می‌افتد. به طور کلی، حدود 90 درصد از کل سکته‌های مغزی از نوع ایسکمیک هستند. نوع دیگری از سکته مغزی، هموراژیک (Hemorrhagic stroke) نام دارد. سکته مغزی هموراژیک هنگامی رخ می‌دهد که یک رگ خونی در مغز پاره یا ترکیده شود. این مسئله باعث نشت خون به بافت مغز و آسیب به سلول‌های مغزی خواهد شد. شایع‌ترین علل سکته مغزی هموراژیک، فشار خون بالا و آنوریسم‌های مغزی (ضعف یا نازکی در دیواره شریان‌های مغزی) هستند. تومور مغزی یا سرطانی که در قسمت دیگری از بدن شروع شده و به مغز گسترش یابد (متاستاز)، یکی دیگر از علل سکته مغزی هموراژیک است.

نشانه‌هایی که شوخی ندارند

از رایج‌ترین علائم سکته مغزی می‌توان به ضعف یا بی‌حسی صورت، بازو یا پا در یک طرف بدن، از دست دادن بینایی یا تار شدن دید (مانند افتادن یک پرده جلوی چشم) در یک یا هر دو چشم و سردرد ناگهانی و شدید بدون علت شناخته اشاره کرد. از دست دادن توانایی تکلم، مشکل در صحبت کردن یا درک آنچه دیگران می‌گویند نیز ممکن است از علائم سکته مغزی باشد. از دست دادن تعادل یا عدم ثبات در راه رفتن (معمولا همراه با یک علامت دیگر)، حالت تهوع و استفراغ، گیجی یا بی‌قراری، تشنج، از دست دادن حافظه (فراموشی)، غش یا از حال رفتن برخی دیگر از علائم سکته مغزی است.

از دست دادن ناگهانی جزئی یا کامل هر یک از حواس (بینایی، شنوایی، چشایی، لامسه و بویایی) نیز باید مورد توجه قرار بگیرد چون در برخی موارد ممکن است به دلیل بروز سکته مغزی اتفاق افتاده باشد. یکی دیگر از مواردی که آگاهی درباره آن ضرورت دارد، سکته مغزی خفیف (Mini stroke) است. سکته مغزی خفیف به معنای گرفتگی موقت جریان خون به مغز است. سکته مغزی خفیف با نام ایسکمیک گذرا (TIA) نیز شناخته می‌شود. این سکته، علائمی شبیه سکته مغزی شدید دارد با این تفاوت که علائم ممکن است تنها چند دقیقه طول بکشد.

زمان طلایی را از دست ندهید

در رابطه با سکته مغزی یک مخفف از کلمات انگلیسی ( B.E.F.A.S.T) وجود دارد که با بروز هر یک علائم، باید فورا اقدام اورژانسی انجام شود. حرف بی (B) برگرفته از کلمه تعادل (Balance) است و در شرایطی که تعادل به شکل ناگهانی از بین برود، باید به سکته مغزی شک کرد. حرف دیگر ایی (E)، از کلمه چشم‌ها (Eyes) گرفته شده به این معنی که در صورت بروز از دست دادن بینایی در یک یا هر دو چشم، احتمال بروز سکته مغزی وجود دارد.

مورد دیگری که باید به آن توجه کرد اف (F) برگرفته از صورت (Face) است که اشاره به لبخند نامتقارن یا ضعف در صورت دارد این مسئله نیز می‌تواند نشانه‌ای از سکته مغزی باشد. در نهایت ای (A) برگرفته از بازو (Arm) اشاره به ضعف در بازو و اس (S) برگرفته از گفتار (Speech) است که به کلمات نامفهوم (حرف زدن و به طور کلی صدای فرد مشخص نیست) اشاره می‌کند. کلمه تی (T) را نیز با زمان (Time) مرتبط می‌دانند و به معنی تماس سریع با فوریت‌های پزشکی (115) در صورت مشاهده هر یک از علائم است. این نکته را نباید از یاد برد که گاهی اوقات افراد پیش از سکته مغزی با علائم هشدار دهنده مواجه می‌شوند در حالی‌که برخی دیگر علائم خفیفی دارند و عده‌ای دیگر نیز فاقد علامت هستند. به همین دلیل بررسی‌های دوره‌ای متناسب با سن، به همه افراد توصیه می‌شود تا در صورت بروز موارد مشکوک، اقدامات درمانی با هدف پیشگیری سریعا انجام شود.

درمان سکته مغزی یک درمان تخصصی محسوب می‌شود اما به طور کلی، از داروهایی که قابلیت از بین بردن لخته را دارند کمک می‌گیرند. علاوه بر این، از داروهای ضد انعقاد خون و ضد پلاکت (از چسبیدن سلول‌های خونی و پلاکت‌ها به یکدیگر و تشکیل لخته جلوگیری می‌کند) نیز می‌توان بهره برد. این داروها علاوه بر اینکه پس از بروز علائم سکته مغزی استفاده می‌شوند، ممکن است با هدف پیشگیری از خطر سکته مغزی نیز تجویز شوند.

خطر در کمین برخی از افراد!

اگر چه سکته مغزی ممکن است هر فردی را درگیر خود کند اما برخی از افراد بیشتر در معرض این نوع سکته قرار دارند. برای مثال، سن و جنسیت یکی از عواملی است که روی احتمال بروز سکته مغزی اثر می‌گذارد. احتمال بروز سکته مغزی در افراد بالای 65 سال بیش از سایرین است. علاوه بر این، مردان بیشتر دچار سکته مغزی می‌شوند اما سکته مغزی در زنان معمولا کشنده‌تر محسوب می‌شود. سابقه خانوادگی یکی دیگر از مواردی است که احتمال بروز این نوع سکته را افزایش می‌دهد. آن دسته از افرادی که سابقه ابتلا به سردردهای میگرنی دارند، بیش از سایر افراد در معرض بروز سکته مغزی قرار می‌گیرند. ابتلا به عفونت کووید- 19 نیز احتمال بروز سکته مغزی را افزایش می‌دهد. در واقع پاسخ سیستم ایمنی به ویروس، التهابی را ایجاد می‌کند که منجر به رشد پلاک‌ها ، شکستن آن‎‌ها و تبدیل‌شان به لخته خواهد شد. فشار خون بالا، فیبریلاسیون دهلیزی، کلسترول بالا، دیابت کنترل نشده، استعمال دخانیات (سیگار و قلیان)، مصرف الکل (به ویژه به صورت بیش از حد)، رژیم غذایی سرشار از چربی‌های اشباع، چربی‌های ترانس و کلسترول، چاقی، بیماری شریان کاروتید (رگ‌های گردن که خون را به مغز می‌رسانند) یا کرونری، مواردی هستند که احتمال بروز سکته مغزی را افزایش می‌دهند. علاوه بر این، هورمون درمانی (HRT) به ویژه مصرف استروژن و قرص‌های بارداری، خطر بروز سکته مغزی را بالا می‌برد.

معجزه پیشگیری را نباید از یاد برد

سکته‎‌های مغزی تا حدود 80 درصد قابل پیشگیری هستند و برای این منظور باید به برخی نکات توجه داشت. با ایجاد برخی تغییرات می‌توان تا حدود زیادی خطر ابتلا به سکته مغزی را کاهش داد. برای مثال، انجام ورزش‌های هوازی با شدت متوسط تا بالا، مانند پیاده‌روی و دوچرخه‌سواری در این رابطه می‌تواند مفید باشد. یک رژیم غذایی سرشار از سبزیجات، میوه‌ها، غلات کامل، لبنیات کم چرب و ماهی به پیشگیری از سکته مغزی کمک می‌کند. همچنین کاهش یا حذف شکر، نمک و چربی‌های اشباع و چربی‌های ترانس از اهمیت بالایی برخوردار است. داشتن یک وزن متعادل (در محدوده سالم) احتمال بروز سکته مغزی را کاهش می‌دهد. عدم استعمال دخانیات و اجتناب از قرارگیری در معرض دود دخانیات (دود دست دوم) در پیشگیری از سکته مغزی اهمیت دارد.

معاینات منظم و کنترل فشار خون موارد دیگری هستند که باید به آن توجه ویژه داشت. همچین کنترل دیابت، کلسترول بالا، فشار خون بالا و فیبریلاسیون دهلیزی نیز حائز اهمیت است و افراد مبتلا باید تحت نظر پزشک باشند. خواب کافی شبانه حدود 7 تا 9 ساعت، کاهش استرس با تکنیک‌های تمدد اعصاب مانند تنفس عمیق، مدیتیشن یا یوگا، موارد دیگری هستند که احتمال بروز سکته مغزی را کاهش خواهند داد.