انتقال امپراتور‌ی‌های روایی به آسیا

در سکوت ظاهری میدان‌های خبری آفریقا، غوغای بزرگی در حال شکل‌گیری است، نه با گلوله، بلکه با کلمه؛ نه از راه جنگ، بلکه از راه روایت. همان‌جا که زمانی صدای «بی‌بی‌سی»، «صدای آمریکا» و «فرانس ۲۴» جریان اصلی اطلاع‌رسانی بود، امروز بازیگران تازه‌ای با رویکردی هدفمند و منابعی عظیم جای آن‌ها را گرفته‌اند. این، چهره جدید جنگ سرد است؛ جنگی بی‌دود، بی‌تفنگ، اما عمیقاً استراتژیک.

شروع از باماکو؛ اما فراتر از آفریقا

در نگاه اول، همه‌چیز بی‌خطر به‌نظر می‌رسد: ۶۰ دانشجوی روزنامه‌نگاری در باماکو، پایتخت مالی، وارد برنامه‌ای آموزشی می‌شوند. پروژه‌ای از سوی یک نهاد خبری به نام African Initiative. اما پشت این ظاهر آموزشی، آن‌طور که توسط شبکه Forbidden Stories فاش شد، یک واقعیت سیاسی نهفته است: این نهاد، بازوی رسانه‌ای نهادهای اطلاعاتی روسیه است. آفریقا امروز تنها یک قاره نیست؛ بزرگ‌ترین آزمایشگاه رسانه‌ای قدرت‌های غیرغربی برای بازتعریف تأثیرگذاری بین‌المللی در غیاب نقش‌آفرینی مؤثر غرب است.

غرب؛ خاموشی پرهزینه در میدان پرصدا

طی سال‌های گذشته، کشورهای غربی، به‌ویژه ایالات متحده، با کاهش یا قطع بودجه نهادهایی چون «Voice of America» و «USAID»، عملاً از عرصه دیپلماسی رسانه‌ای جهانی عقب نشسته‌اند. کشورهای اروپایی نیز با کاهش بودجه شبکه‌های دولتی خود، نظیر فرانسه، کانادا و استرالیا، میدان را برای رقبا خالی گذاشتند.

در همین خلأ، بازیگرانی مانند چین، روسیه و ترکیه وارد میدان شدند. به‌گفته تیم دیوی، مدیرکل BBC: «برای نخستین‌بار، احساس می‌کنم انسجام جوامع غربی در خطر است.»

روسیه؛ روایت‌سازی به سبک اطلاعاتی

شبکه RT در هجده ماه گذشته با کمپین‌های تبلیغاتی در هند، مکزیک، صربستان و تونس، پیام‌هایی با بار احساسی و ملی‌گرایانه منتشر کرده است. از جمله آگهی‌ای در Times of India که می‌پرسید:

«چرا بریتانیا هنوز الماس کوه‌نور را بازنگردانده است؟»

‏RT آکادمی خود را در آفریقا، آسیا و چین راه‌اندازی کرده و Sputnik نیز با همکاری Telesur (ونزوئلا)، شبکه‌ای از روایت‌های ضدغربی می‌سازد. این، بازآفرینی نرم قدرت از دل سیاست رسانه‌ای است؛ بی‌نیاز از تانک، اما مجهز به دوربین.

چین؛ مهندسی سیستماتیک ادراک جهانی

در این جنگ، هوشمندترین بازیگر بی‌تردید چین است. خبرگزاری دولتی Xinhua دفاتر خود را در آفریقا طی دو دهه از چند عدد به ۳۷ دفتر فعال رسانده. China Africa Press Centre خبرنگاران آفریقایی را برای «تمرین فرهنگی-تحریری» به پکن اعزام می‌کند.

اما نبرد واقعی در فضای دیجیتال در جریان است:‏

CGTN با ۱۲۵ میلیون دنبال‌کننده در Facebook، پرمخاطب‌ترین رسانه خبری جهان در این پلتفرم است؛ و عجیب‌تر آنکه، Facebook در خود چین فیلتر است.مطالعه‌ای در Harvard Misinformation Review نشان داد که بین سال‌های ۲۰۱۸ تا ۲۰۲۰، رسانه‌های دولتی چین حدود هزار آگهی هدفمند در Facebook منتشر کرده‌اند که بیش از ۶۵۵ میلیون بازدید داشته و منجر به «افزایش چشمگیر روایت‌های مثبت درباره چین» در رسانه‌های محلی کشورها شده است.

ترکیه و بقیه‌ی بازیکنان نوظهور

ترکیه با TRT، سرویس سومالی را در سال ۲۰۲۳ راه‌اندازی کرده و خبرنگاران سابق BBC را به خدمت گرفته است. روسیه نیز با استفاده از اینفلوئنسرهای محلی و قراردادهای محتوا با بیش از ۳۰ شبکه تلویزیونی آفریقایی، مدل «Narrative Laundering» را اجرا می‌کند، روایت‌هایی که از زبان بومی‌ها، اما با طراحی کرملین منتشر می‌شوند.

و اما غرب؛ صدایی که هنوز شنیده می‌شود، اما با قدرتی کمتر

با وجود کاهش منابع، رسانه‌هایی مانند BBC هنوز در میدان‌اند. کانال هندی BBC در YouTube از کانال انگلیسی آن پرمخاطب‌تر شده و صفحه برمه‌ای‌اش در Facebook از Fox News پیشی گرفته است. اما منابع محدود، آینده این برتری را مبهم کرده است.در مولداوی، رسانه مستقل Ziarul de Garda با از دست دادن ۴۰٪ بودجه‌اش همچنان فعالیت دارد. مدیر آن، آلینا رادو، جمله‌ای دارد که می‌تواند شعار دیپلماسی رسانه‌ای غرب باشد: «روسیه هرگز درباره مولداوی آسوده نمی‌شود؛ پس ما هم نباید آسوده باشیم.»

آفریقا تنها یک قاره نیست این روزها صحنه آزمایشی برای تعیین آینده ژئوپلیتیک رسانه‌ای جهان است. چین، روسیه و دیگران این را فهمیده‌اند و عمل می‌کنند. غرب اما همچنان بین سیاست‌های مالی و مأموریت فرهنگی‌اش در تردید است.

در جهانی که گلوله‌ها جای خود را به داده‌ها داده‌اند و میدان‌های نبرد از خاکریزها به فیدهای خبری منتقل شده‌اند، رسانه دیگر تنها یک ابزار نیست بلکه خود جغرافیای جدید قدرت است. آفریقا، آسیا و آمریکای لاتین اکنون نه تنها بازار مخاطب، بلکه میدان رقابت امپراتوری‌های روایی‌اند.

چین با ظرافت و سرمایه‌گذاری بی‌وقفه، روسیه با مهندسی پنهان روایت، و ترکیه با قدرت نرم منطقه‌ای خود، در حال بازتعریف وزن ژئوپلیتیک خود از طریق «داستان‌هایی هستند که گفته می‌شوند». در سوی دیگر، غرب با تمام میراث رسانه‌ای‌اش درگیر سکوتی شده که شاید هزینه‌ای بیشتر از هر جنگ سنتی داشته باشد: از دست دادن ذهن‌ها، اعتمادها و آینده‌های رسانه‌ای. این نبرد، نبرد تصویرهاست؛ نه آن‌چه واقعاً هست، بلکه آن‌چه جهانیان باور می‌کنند که هست. و در چنین جهانی، تنها یک حقیقت باقی می‌ماند:آینده را کسانی می‌سازند که روایت آن را در اختیار دارند.