بلندپروازی هسته‌ای ریاض

تاریخچه پروژه هسته‌ای عربستان

براساس گزارش وبسایت «ترکیه تودی»؛ عربستان سعودی همواره به دنبال تنوع بخشیدن به منابع انرژی خود در چارچوب چشم‌انداز ۲۰۳۰ است که هدف آن کاهش وابستگی به نفت و گسترش استفاده از انرژی‌های تجدیدپذیر از جمله انرژی هسته‌ای است. با نگاهی به تاریخچه علاقه عربستان به انرژی هسته‌ای غیرنظامی، سعودی قبلاً در این راستا توافقنامه‌ای را با ایالات متحده برای توسعه یک برنامه هسته‌ای غیرنظامی در سال ۲۰۰۸ امضا کرده بود. همچنین، از سال ۲۰۱۰، یک پروژه انرژی یکپارچه و مرکز تحقیقاتی در شهر ملک عبدالله برای انرژی اتمی و تجدیدپذیر تاسیس کرده است. در سال ۲۰۱۱، عربستان سعودی اعلام کرد که قصد دارد ۸۰ میلیارد دلار در ساخت ۱۶ رآکتور هسته‌ای طی دو دهه آینده سرمایه‌گذاری کند. در سال ۲۰۱۸، محمد بن سلمان، ولیعهد عربستان، اولین رآکتور تحقیقاتی را به عنوان بخشی از برنامه‌های ریاض برای توسعه صنعت راکتورهای هسته‌ای و آموزش منابع انسانی برای بهره برداری از این راکتورها افتتاح کرد.

در اواخر سال ۲۰۲۲، عربستان سعودی مناقصه‌ای را برای ساخت اولین نیروگاه هسته‌ای خود، متشکل از دو واحد تولید برق، در راستای برنامه‌های خود برای تولید برق از انرژی هسته‌ای اعلام کرد که تا سال ۲۰۴۰ به ۱۷ گیگاوات انرژی هسته‌ای برسد. بنابراین می‌توان گفت که تمایل عربستان به انرژی هسته‌ای غیرنظامی، نه تازگی دارد و نه تعجب‌آور.

پیامدهای پروژه هسته‌ای

دو دلیل وجود دارد که ریاض احتمالا به سمت انرژی هسته‌ای غیرنظامی حرکت کند. نخست، بر اساس چشم‌انداز بلندپروازانه عربستان سعودی ۲۰۳۰ که توسط محمد بن سلمان، ولیعهد راه اندازی شد.

در این راستا، ریاض به دنبال تولید انرژی تجدیدپذیر و کاهش انتشار گازهای گلخانه‌ای است. انتظار می‌رود که انرژی هسته‌ای حداقل در بخشی از این امر نقش داشته باشد. دلیل احتمالی دوم این است که ریاض به دنبال دستیابی به تخصص هسته‌ای در بخش نظامی است. اما از منظر اقتصادی، در صورت تصویب این پروژه، تولید انرژی هسته‌ای، به عنوان یک انرژی پاک با انتشار کربن صفر یا بسیار محدود، افزایش می‌یابد. در نتیجه، علاوه بر مشارکت در فعالیت‌های تجاری مانند صادرات برق به سایر کشورهای منطقه خلیج‌فارس و حتی فراتر از آن، در بیش از یک حوزه مانند تولید برق و نمک‌زدایی آب، همگی در چارچوب توسعه اقتصادی پایدار مورد استفاده قرار خواهد گرفت.

اگر عربستان پروژه هسته‌ای خود را تکمیل و از آن برای مقاصد مختلف مانند تولید برق، نمک‌زدایی آب و تولید انرژی حرارتی برای فرآیندهای صنعتی استفاده کند، تقریباً دو میلیون بشکه نفت و میلیون‌ها متر مکعب گاز طبیعی مایع صرفه‌جویی می‌شود. این میزان گاز به جای مصرف، روانه بازارهای بین المللی شده و برای عربستان سعودی درآمد ایجاد می‌کنند. این امر هسته امکان‌سنجی اقتصادی پروژه است.

برای عربستان، استفاده صلح‌آمیز از انرژی هسته‌ای بسیار گسترده بوده و تقریباً هر بخش را از صنایع سنگین گرفته تا کشاورزی و همچنین پزشکی، مهندسی و حتی اکتشافات فضایی را در بر می‌گیرد. هدف آمریکا حمایت از پروژه هسته‌ای عربستان به دو دلیل بوده که نخست کاملاً تجاری است، زیرا صنعت هسته‌ای ایالات متحده با چالش‌هایی مواجه هستند. آمریکایی‌ها در سال‌های اخیر هیچ یک از ظرفیت‌های هسته‌ای خود را به هیچ کشوری در خاورمیانه اعم از مصر یا ترکیه نفروخته‌اند، زیرا این دو کشور به فناوری روسیه متکی هستند. امارات نیز کره جنوبی را انتخاب کرده است. بنابراین، رئیس‌جمهور آمریکا می‌خواهد صنعت هسته‌ای آمریکا را به اعتبار جهانی بازگرداند و چه کشوری بهتر از عربستان سعودی برای انجام این کار، به ویژه اینکه آمریکایی‌ها فناوری گران قیمتی دارند که همه کشورها توانایی خرید آن را ندارند. علاوه بر این، برخی گزارش‌ها حاکی از آن است که وقتی واشنگتن از ریاض خواست تا روابط رسمی با اسرائیل برقرار کند، پاسخ ریاض شامل سه شرط اساسی برای دستیابی به این هدف بود: اصلاح روابط دفاعی بین دو کشور برای رفع نیازهای امنیت ملی عربستان، به رسمیت شناختن برنامه هسته‌ای صلح‌آمیز عربستان از طریق حمایت از این برنامه و ارائه کمک به آن؛ و حل مسئله فلسطین بر اساس اصول ابتکار صلح عربی در سال ۲۰۰۲.

موانع اجرای پروژه هسته‌ای عربستان

پروژه هسته‌ای عربستان، اگرچه فعلا یک پروژه هسته‌ای غیرنظامی بوده، اما توجه اسرائیلی‌ها را به خود جلب کرده است. میر بن شبات، رئیس سابق شورای امنیت ملی اسرائیل در مقاله‌ای تصریح کرد که برنامه هسته‌ای عربستان نیازمند بررسی و تحلیل گسترده است. وی تاکید کرد که معضل اصلی در خواسته‌های عربستان به «غنی‌سازی داخلی اورانیوم» مربوط می‌شود. وی هشدار داد که پیوستن عربستان به باشگاه هسته‌ای دامنه اشاعه تسلیحات هسته‌ای در خاورمیانه را گسترش می‌دهد و باعث ایجاد رقابت در میان سایر کشورهای منطقه برای دستیابی به قابلیت‌های هسته‌ای می‌شود.

مخالفت‌های اسرائیل به پروژه هسته‌ای عربستان می‌تواند مانع هر گونه همکاری آینده عربستان و آمریکا به ویژه با توجه به قدرت و نفوذ لابی یهودی در آمریکا شود. اگر عربستان نتواند نیازهای دفاعی و انرژی هسته‌ای خود را از ایالات متحده تامین کند، احتمالا به روسیه و یا چین روی بیاورد. با وجود واکنش‌های گسترده به پروژه هسته‌ای عربستان، این اولین پروژه هسته‌ای در منطقه خلیج فارس نیست. تفاوت اصلی در مناقشه بر سر غنی‌سازی و بازفرآوری اورانیوم است. در سال ۲۰۰۹، امارات تصمیم گرفت تا از فناوری کره جنوبی در چرخه سوخت هسته‌ای، بدون هیچ گونه قابلیت غنی‌سازی استفاده کند. در همین حال، عربستان همچنان به حقوق کامل خود در چرخه سوخت هسته‌ای اصرار دارد.

پافشاری عربستان بر این حقوق موانع متعددی بر سر راه پروژه هسته‌ای ایجاد می‌کند. این دشواری‌ها را می‌توان در این مواررد خلاصه کرد؛ یک موضوع کلیدی این است که آیا واشنگتن با ساخت تأسیسات غنی‌سازی اورانیوم در خاک عربستان موافقت می‌کند و آیا پرسنل سعودی اجازه ورود به آن را خواهند داشت یا اینکه آیا تنها توسط پرسنل آمریکایی اداره می‌شود. عربستان احتمالا این موضوع را رد کند، زیرا پروژه هسته‌ای عربستان را یک تلاش بلندمدت با هدف بومی‌سازی فناوری هسته‌ای در عربستان با کنترل ریاض، یا حداقل با مشارکت پرسنل سعودی می‌داند. بازه زمانی نیز یک مانع مهم است. ساخت یک راکتور هسته‌ای برای تولید انرژی شش تا هشت سال طول می‌کشد. بنابراین، هنوز زود است که بگوییم پروژه هسته‌ای عربستان به زودی اجرایی می‌شود یا خیر. مذاکرات و جلسات متعددی باقی مانده که طی آن‌ها می‌توان به چندین راه حل مناسب برای هر دو طرف دست یافت.

روزنامه صبح ساحل