فصل بازنشستگی زانوها

سن بالاتر، احتمال بیشتر

یک بالشتک طبیعی از جنس غضروف در بین مفاصل قرار دارد، زمانی‌که این بالشتک بنا بر هر دلیل از بین برود یا آسیب ببیند، می‌تواند منجر به آرتروز زانو شود در چنین شرایطی مفاصل روی هم قرار می‌گیرند و باعث سایش خواهند شد. آرتروز در واقع به صورت ساییدگی و پارگی در زانو شناخته می‌شود. این ساییدگی منجر به مشکلاتی چون درد، تورم، خشکی، کاهش توانایی حرکت و در برخی موارد تشکیل خارهای استخوانی می‌شود. آرتروز، شایع‌ترین نوع آرتریت (التهاب مفاصل) است. آرتروز زانو، افراد جوان را نیز می‌تواند درگیر کند اما به طور کلی احتمال بروز آن پس از 45 سالگی افزایش خواهد یافت. زنان بیش از مردان مستعد ابتلا به آرتروز زانو هستند. یکی از مهم‌ترین علل ایجاد آرتروز زانو، افزایش سن است به طوری‌که همه افراد دچار آرتروز در سنین بالا خواهند شد ولی درجات آن در افراد مختلف متفاوت است. به طور کلی، با افزایش سن توانایی غضروف برای ترمیم کاهش می‌یابد. همچنین اضافه وزن نیز روی مفاصل به ویژه زانوها فشار وارد می‌کند. هر نیم کیلوگرم اضافه وزن، حدود یک و نیم تا 2 کیلوگرم فشار به زانوها وارد خواهد کرد. علاوه بر این، وراثت یکی دیگر از عواملی است که می‌تواند احتمال بروز آرتروز را در سنین پایین‌تر افزایش دهد. آن دسته از افرادی که به ناهنجاری‎‌های ارثی در شکل و ساختار استخوان مفصل زانو مبتلا هستند، بیش از سایرین ممکن است به آرتروز زانو دچار شوند. همان‌طور که اشاره شد، بروز آرتروز زانو در زنان بیش از مردان است و بسیاری از زنان در سنین 55 سال و بالاتر به آرتروز زانو با درجات بالا مبتلا می‌شوند. فشارهای تکراری که به زانو وارد می‌شوند نیز از دیگر عواملی است که در ابتلا به آرتروز زانو نقش دارد. برای مثال، آن دسته از افرادی که شغل‌شان به گونه‌ای است که به زانو زیاد فشار وارد می‌کنند، بیش از سایرین می‌توانند به آرتروز زانو مبتلا شوند. چمباتمه زدن یا برداشتن وسایل سنگین (وزن 25 کیلوگرم یا بیشتر) به شکل مستمر، یکی از عوامل مهم در ابتلا به حساب می‌آید.

رابطه ورزش با آرتروز

ورزش‌های حرفه‌ای مانند فوتبال، تنیس یا دویدن مسافت‌های طولانی، احتمال بروز آرتروز زانو را افزایش می‌دهند. ورزشکاران رشته وزنه‌برداری، بیش از سایر ورزشکاران مستعد ابتلا به آرتروز زانو هستند. البته باید به این نکته توجه داشت که ورزش مستمر، با رعایت اصول و با شدت سبک تا متوسط، به تقویت عضلات و محافظت از مفاصل کمک خواهد کرد و احتمال ابتلا به آرتروز را کاهش خواهد داد. هر چه عضلات اطراف زانو ضعیف‌تر باشد، آرتروز با شدت بیشتری ایجاد می‌شود. آن دسته از افرادی که به آرتریت روماتوئید (روماتیسم مفصلی- دومین نوع شایع آرتریت) مبتلا هستند، بیشتر در معرض ابتلا به آرتروز قرار می‌گیرند. همچنین اختلالات متابولیکی خاص مانند تجمع بیش از حد آهن یا هورمون رشد اضافه در برخی افراد، شانس ابتلا به آرتروز را افزایش می‌دهد.

وقتی زانو به صدا در می‌آید!

آن دسته از افرادی که به آرتروز زانو مبتلا می‌شوند، علائمی مانند درد را تجربه می‌کنند. این درد معمولا هنگام فعالیت افزایش خواهد یافت و با کمی استراحت بهبود می‌یابد. خشکی زانو به ویژه در صبح یا در شرایطی که فرد طولانی مدت نشسته است، از دیگر علائم ابتلا به آرتروز زانو می‌تواند باشد. کاهش انعطاف‌پذیری زانو که کارهایی چون نشستن، برخاستن، راه رفتن یا استفاده از پله‌ها را مشکل می‌کند، ممکن است به دلیل ابتلا به آرتروز زانو به وجود آمده باشد. صدای تق تق یا ساییدگی که هنگام حرکت زانو شنیده می‌شود نیز ممکن است ناشی از آرتروز زانو باشد که این مسئله باید توسط پزشک متخصص ارتوپد بررسی شود. تورم، یکی دیگر از علائم آرتروز زانو می‌تواند باشد که نباید آن را نادیده گرفت.

از تشخیص تا درمان

برای تشخیص آرتروز زانو، پزشک متخصص ارتوپد پیش از هر چیز معاینه فیزیکی انجام می‌دهد. بررسی سوابق فرد و علائم نیز یکی دیگر از مواردی است که به تشخیص کمک می‌کند. مطلع کردن پزشک از سابقه خانوادگی نیز حائز اهمیت است. استفاده از روش‌های تشخیصی مانند رادیوگرافی با اشعه ایکس و در برخی موارد ام.آر.آی (MRI)، به تشخیص قطعی کمک می‌کند. گاهی احتمال انجام آزمایش خون برای تشخیص نیز وجود دارد. آزمایش خون به رد بیماری‌هایی با علائم مشابه مانند آرتریت روماتوئید (روماتیسم مفصلی) که ناشی از اختلال در سیستم ایمنی است، کمک می‌کند. پس از تشخیص قطعی، درمان آغاز خواهد شد. در آرتروز زانو، درمان با هدف تسکین درد و افزایش دامنه حرکتی مفصل انجام خواهد شد. پیش از هر چیز فرد باید وزن خود را کاهش دهد. حتی پس از کاهش مقدار کمی از وزن، می‌توان متوجه اثرات مثبت شد. یکی دیگر از مواردی که افراد باید به آن توجه کنند ورزش است. تمرینات کششی به حفظ دایره حرکتی و انعطاف‌پذیری مفصل زانو کمک می‌کند. ورزش باید تحت نظر پزشک متخصص ارتوپد یا متخصص توانبخشی و فیزیوتراپی صورت بگیرد. پزشک در برخی موارد برای کاهش درد، اقدام به تجویز مسکن و داروهای ضد التهابی می‌کند. گاهی برای بهبود وضعیت زانو، تزریق بین مفاصل انجام خواهد شد که البته این روش برای همه افراد کاربرد ندارد و تنها برای برخی از افراد چنین کاری انجام می‌شود. انجام کارهایی چون استفاده از کرم‌های موضعی درمانی، طب سوزنی و ...، به بهبود درد کمک می‌کنند اما درمان قطعی به حساب نمی‌آیند. در برخی افراد مبتلا به آرتروز، استفاده از زانوبند ضروری است البته باید توجه داشت که استفاده از زانوبند باید با نظر پزشک باشد چون استفاده خودسرانه ممکن است منجر به ضعف عضلانی و بدتر شدن وضعیت شود. برخی از افراد برای کاهش درد و بهبود شرایط باید تحت نظر پزشک، فیزیوتراپی انجام بدهند. در مواردی که روش‌های معمول به بهبود وضعیت کمکی نکند و شدت آرتروز زانو زیاد باشد، جراحی باید انجام شود. جراحی با توجه به شرایط بیمار و میزان تخریب انجام خواهد شد و روش‌های جراحی از هر فرد به فرد دیگر متفاوت است. جراحی تعویض مفصل زانو معمولا برای افراد بالای 50 سال که دچار آرتروز شدید و جدی مفصل زانو هستند، انجام می‌شود که البته تشخیص این مسئله بر عهده پزشک متخصص ارتوپد است. به طور کلی، برای افراد جوان‌تر تا جای ممکن از روش‌هایی که کمتر تهاجمی به حساب می‌آیند کمک گرفته می‌شود. روش‌های جدید به بهبود وضعیت کمک می‌کنند اما بسیاری از آن‌ها هنوز در مرحله مطالعاتی هستند و نمی‌توانند برای همه افراد مورد استفاده قرار بگیرد.

رازهای مهار آرتروز

در مسئله آرتروز زانو، پیشگیری از اهمیت بالایی برخوردار است و هر چه از سن کم به این مسئله توجه بیشتری شود، احتمال بروز آرتروز زانو با شدت بالا (تخریب کننده) با افزایش سن کمتر خواهد شد. داشتن وزن ایده‎‌آل در همه سنین، فعالیت بدنی مستمر مانند پیاده‌روی در مسیر صاف، حداقل 30 دقیقه و 3 بار در هفته (معادل 150 دقیقه در روز) به بهبود وضعیت بدن کمک خواهد کرد. تمرینات کششی و تقویت عضلات اطراف زانو به همه افراد توصیه می‌شود. داشتن تغذیه مناسب و استفاده از سبزیجات و میوه‌ها به میزان کافی به بهبود سلامت مفصل‌ها کمک می‌کند. استفاده از مکمل‌ها باید زیر نظر پزشک باشد تا مکمل متناسب با وضعیت فرد انتخاب شود و مورد استفاده قرار بگیرد. نوشیدن آب و مایعات به میزان کافی برای سلامت مفاصل ضروری است.

آن دسته از افرادی‌که به بیماری‌های زمینه‌ای دچار هستند باید به کمک پزشک، بیماری خود را مدیریت کنند چون در برخی از موارد بیماری‌‌های زمینه‌ای باعث تشدید آرتروز زانو خواهند شد. یکی دیگر از مواردی که باید به آن توجه کرد، استفاده از توالت فرنگی به جای توالت ایرانی است که تا حدودی فشار روی زانو را کاهش خواهد داد. آن دسته از کودکان و نوجوان‌هایی که دچار اختلال در ساختار قامتی هستند به ویژه پای پرانتزی و ضربدری (ایکس-X) دارند باید تحت نظر پزشک متخصص ارتوپد تحت درمان قرار بگیرند. درمان این مشکلات با توجه به شدت آن‌ها می‌تواند از حرکات اصلاحی تا جراحی متغییر باشد. والدین باید این مسئله را جدی بگیرند چون این دسته از افراد بیش از سایرین مستعد ابتلا به آرتروز زانو هستند.